Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

ŻYDOWSKA MUZYKA

żydowska muzyka, kultura muzyczna Żydów. Najstarsze wzmianki o m.ż. sięgają końca II tysiąclecia p.n.e.; są nieliczne i nie dają jej pełnego obrazu. Pewnych informacji dostarcza ikonografia (m.in. malowidła staroegipskie) oraz Biblia, zwłaszcza Pięcioksiąg, Psalmy, Lamentacje, Pieśń nad Pieśniami . Z tych źródeł wiadomo, że dawni Żydzi (Hebrajczycy) dysponowali bogatym instrumentarium muzycznym (ponad 30 różnych instrumentów, m.in. : harfa, kitara, instrumenty dęte, bębenki, cymbały), dominowała jednak muzyka wokalna, oparta na skalach wąskozakresowych ( skala; .). M.ż. kształtowała kultura rel., uwidoczniły się w niej wpływy kultur Mezopotamii i Egiptu (tańce w świątyniach). W czasach Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej uprawiano śpiew antyfonalny i responsorialny, przeważały psalmy (hymny, pieśni hołdownicze, błagalne, żałobne). Muzyka, zarówno instrumentalna, jak i wokalna, towarzyszyła obrzędom liturgicznym, uświetniała uroczystości dworskie (zwłaszcza za panowania Dawida i Salomona), obchody świąt nar. i rodzinnych. Po zburzeniu Drugiej Świątyni Jerozolimskiej (70 r. n.e.) i wygnaniu Żydów z Jerozolimy obowiązywał zakaz uprawiania muzyki instrumentalnej; wskutek tego zaczęły się rozwijać nowe formy wokalnej muzyki synagogalnej, podlegające wpływom kultury muzycznej krajów diaspory. Zaznaczyły się wpływy gr. (skale heptatoniczne). Powstały nowe, nieco odmienne kręgi kultury żydowskiej, utworzone przez Żydów sefardyjskich, osiadłych w krajach arabskich i na Płw. Iberyjskim (Hiszpania), oraz przez Żydów aszkenazyjskich, osiadłych w Niemczech i w krajach Europy Wschodniej. Na ziemiach pol., w granicach dawnej Rzeczypospolitej, działali liczni kantorzy, będący zarazem kompozytorami lub autorami opracowań muzyki liturgicznej. W Polsce w okresie międzywojennym zyskali sławę m.in. kantorzy Wielkiej Synagogi na Tłomackiem w Warszawie: G. Sirota, M. Kusewicki, P. Szerman. Synagoga ta była synagogą reformowaną, w której kantorom towarzyszył 120-osobowy chór, zespół instrumentalny i organy (w synagogach ortodoksyjnych nadal obowiązuje zakaz akompaniamentu instrumentalnego). Na pograniczu muzyki sakralnej i lud. sytuuje się muzyka chasydów, mistycznego odłamu Żydów ortodoksyjnych; połączona ze śpiewem i tańcami ma charakter radosnej adoracji Boga. Teksty śpiewów pochodzą na ogół z Psalmów, ale też są tworzone doraźnie, w formie okolicznościowych kupletów, w języku jidysz lub w językach krajów diaspory. Muzyka chasydów jest zwykle anonimowa, powstawała i była wykonywana zwłaszcza podczas biesiad na dworach cadyków, świątobliwych, charyzmatycznych przywódców (w Polsce przed II wojną świat. było np. ok. 100 takich dworów), uświetniała także uroczystości rodzinne. Obecnie jest kultywowana w ośrodkach chasydów w Izraelu, Stanach Zjedn. i niektórych krajach Europy Zachodniej. W ż.m. ludowej poza elementami oryginalnymi dają się zauważyć wpływy muzyki narodów, wśród których Żydzi żyli. Dużą różnorodnością gatunków odznaczają się żydowskie pieśni hist., miłosne, rodzinne, dziecięce, rzemieślnicze, żołnierskie, kołysanki, pieśni z okresu II wojny świat., zwłaszcza pieśni powstałe w gettach. Żydowska pieśń lud. była tworzona na ogół przez twórców anonimowych; jednym z twórców znanych z nazwiska jest krak. stolarz, M. Gebirtig (właśc. Bertig, 1877–1942). Muzykę lud. wykonywały kapele klezmerskie, do II wojny świat. liczne też na ziemiach polskich. Elementy m.ż., zarówno synagogalnej, jak i lud., były wprowadzane do muzyki artyst., zwłaszcza przez kompozytorów pochodzenia żydowskiego, m.in. : E. Blocha, M. Castelnuovo-Tedesco, P. Dessaua, A. Schönberga. Do popularyzacji ludowej m.ż. przyczynił się musical Skrzypek na dachu J. Bocka i J. Steina. W muzyce świat. wybitną rolę odegrali kompozytorzy pochodzenia żydowskiego, m.in. : F. Mendelssohn-Bartholdy, G. Mahler, A. Schönberg, A. Tansman, G. Meyerbeer, J. Offenbach, także liczni dyrygenci i muzycy wirtuozi. W muzyce pol. XIX w. zapisali się wybitnie tacy muzycy pochodzenia żydowskiego, jak: skrzypek i kompozytor H. Wieniawski, autorzy oper i baletów A. Münchheimer i L. Grossman oraz przedstawiciele lekkiej muzy G. Sonnenfeld i L. Lewandowski; z działających w XX w. dyrygentów, takich jak: Z. Birnbaum, G. Fitelberg, P. Klecki, A. Rodziński, I. Neumark, Z. Górzyński, R. Satanowski, wielu zyskało świat. sławę, przyczyniając się jednocześnie do popularyzacji muzyki pol. w świecie. Podobną rolę odegrali słynni wirtuozi — skrzypkowie, m.in. : B. Huberman, R. Totenberg, H. Szeryng, Ida Haendel, B. Gimpel, a z pianistów m.in. : A. Rubinstein, I. Friedman, M. Rosenthal, B. Kon, L. Godowski, M. Horszowski, S. Askenaze oraz klawesynistka W. Landowska. W muzyce tanecznej, rozrywkowej i film. wsławili się kompozytorzy: H. Gold, A. Gold, J. Petersburski, H. Wars, Z. Białostocki, A. Rosner, A. Schütz (autor piosenki Czerwone maki na Monte Cassino ). Wśród muzykologów i krytyków muzycznych znane były nazwiska Z. Lissy, A. Simon, M. Centnerszwera, M. Glińskiego, J. Reissa, A. Rajchmana — inicjatora i współtwórcy Filharmonii w Warszawie (1901).

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 18:15 Alexandre Desplat The Candidate
  • 18:23 Antonio Vivaldi Four Seasons Opus 8 - Concerto No.3 (Autumn) (3)
  • 18:26 Johannes Brahms V Taniec węgierski
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 286, Sunday, 23 June 2019
  • 1
    Daniel Bloom / Leszek...
    Słodki koniec dnia
    Poetessa
  • 2
    Elton John
    Król lew
    Can You Feel The Love Tonight
  • 3
    Lady Gaga / Bradley Cooper
    Narodziny gwiazdy
    Shallow
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic