Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

TURECKA MUZYKA

turecka muzyka, kultura muzyczna Turków. Muzyka tradycyjna. Tradycyjna muzyka turecka, dzieląca się na tzw. klas. i lud., kształtowała się pod wpływem muz. tradycji ludów tureckich, przybyłych do Anatolii z Azji Środkowej, oraz asymilowanej tradycji ludów sąsiednich i podbitych; istotny wpływ wywarła też na nią kultura islamu. W okresie ekspansji terytorialnej Turków osmańskich wysoką rangę osiągnęła muzyka wojsk. (kapela janczarska). Klasyczna muzyka turecka, rozwinięta w XVII i XVIII w., a kultywowana na dworze w Stambule do pocz. XX w., zbliżała się do tradycji arabsko-irańskiej i sztuki makamu. Była monodią o bogatej melodyce i zróżnicowanej skali; duże znaczenie miał w niej model rytmiczny zw. usul, występujący w 16 odmianach; częste rytmy aksakowe oraz addycyjne (np. 3 + 3 + 2), wpływały na kształtowanie się asymetrycznych metrów, natomiast metryka wiersza i związana z nią forma pieśni (gazel, kasyda) były ustabilizowane. Oprócz bogatej twórczości wokalnej występowała również zróżnicowana muzyka instrumentalna. Instrumenty klas. muzyki tureckiej nawiązywały do instrumentarium bliskowschodniego; były to: lutnie z szyjką krótką (ud) i długą (tanbur, saz z progami), instrumenty smyczkowe (rebab, kemancze rumi), cytra kanun, cymbały santur, flet podłużny ney oraz tamburyn def. Utwory muzyki klas. przypisywano zazwyczaj określonym autorom: wybitnym duchownym lub panującym. Ośrodkami muzyki rel. były klasztory, gdzie śpiewne recytacje Koranu, zawołania do modlitwy i tańce kultywowali derwisze (np. tańce wykonywane od XIII w. przez członków bractwa wirujących derwiszy — maulawitów; tańcom tym towarzyszyła improwizowana muzyka instrumentalna). W klasztorach rozwinęła się teoria muzyki, która wytworzyła kilka rodzajów notacji muz., m.in. tzw. Hamparsum z XVIII w. Muzyka ludowa zachowała cechy muzyki Turków z Azji Środkowej, a zwł. Turkmenów. Jest monodyczna, z częstym jednak towarzyszeniem burdonu; charakteryzuje się opadającym kierunkiem melodii, zróżnicowaną rytmiką o częstych rytmach asymetrycznych i addycyjnych oraz bogactwem form, zwł. instrumentalnych. Pieśni dzielą się ogólnie na dłuższe, zw. uzun hava (bogato ornamentowane, o swobodnym rytmie), i krótsze, zw. kırık hava (o tanecznej rytmice); występują też formy bardziej specyficzne, np. destan — odpowiednik ballady, pieśni miłosne bozlak oraz liczne melodie taneczne zw. halay. Osobny gatunek stanowią przeważnie epickie pieśni aszyków, odnoszące się często do aktualnych wydarzeń politycznych. Tradycyjne tańce, wymagające znacznych umiejętności, są wykonywane w okręgu lub półokręgu, zwykle za przewodnikiem trzymającym w ręce chusteczkę; znane są też tańce wojenne. Instrumentarium lud. reprezentują przede wszystkim: obój zurna i wielki bęben dwustronny davul; występują też: flet podłużny kaval, obój djudjuk i dość popularny bęben klepsydrowaty deblek. Oddziaływanie muzyki tureckiej na inne kultury było i jest nadal silne; muzyka klas. wpłynęła na liturgię Żydów tureckich, muzyka lud. — na muzykę krajów bałkańskich, a nawet na lud. muzykę Rumunii (makam hicaz); ważnymi pośrednikami są Cyganie ze swoją muzyką instrumentalną (cykle melodii zw. fasıl). Wojskowe instrumenty tureckie (kotły, buńczuk) rozpowszechniły się na całym świecie. Muzyka profesjonalna była początkowo uprawiana w klasztorach oraz na dworze sułtana i w pałacach możnowładców. Dominowała technika wariacyjna. Umiejętności muz. przekazywali uczniom ustnie mistrzowie (m.in. Sultan Veled, Abdülkadir Meraǧi, Hatib Zakiri Hasan Efendi). W XVI w. odegrali pewną rolę muzycy fr., przysłani przez Franciszka I de Valois sułtanowi Sulejmanowi Wspaniałemu; w XVII w. wybili się rodzimi kompozytorzy: Hafız Post i Buhurizade Mustafa İtri. W tzw. okresie tulipanów (1718–30) powstawały pieśni zw. şarkı ; pod ich wpływem tworzyli: Eyyubi Bekir Aǧa, później Tamburi İshak, sułtan Selim III, Hacı Sadullah Aǧa, Tamburi Mustafa Çavuş, Hamamizade İsmail Dede, Şakir Aǧa. Decydujący zwrot nastąpił ok. 1826 wraz ze zniesieniem zespołów janczarskich; 1828 dyr. muzyki dworskiej został Giuseppe Donizetti, brat Gaetana; zał. on w Stambule orkiestrę typu eur., wykonującą muzykę zachodnioeur.; 1839 rozpoczął się prężniejszy ruch reformatorski, zw. tanzimat, torujący drogę wpływom zachodnim (kompozytorzy: Mustafa İzzet Efendi, Dellalzade İsmail Efendi, Tamburi Büyük Osman Bey, twórca pieśni Şevki Bey); jednocześnie na przeł. XIX i XX w. działali ostatni kompozytorzy tureckiej muzyki klas. (Lami Atlı i Tamburi Cemil Bey). Obecnie klas. muzyka turecka odgrywa niewielką rolę w muz. życiu Turcji; w większych miastach odbywają się regularne koncerty muzyki zachodnioeur. (1977–79 dyr. muz. orkiestry symfonicznej w Ankarze był T. Strugała), w Stambule i Ankarze działają teatry operowe i konserwatoria; konserwatorium w Stambule (zał. 1912) prowadzi również wydział rodzimej muzyki klas.; w Ankarze, prócz konserwatorium, zał. 1936, działają: Uniw. Gazi, propagujący gł. muzykę zachodnioeur., i Państw. Inst. Folklorystyczny, zał. 1971, prowadzący badania etnomuzykologiczne i muzykologiczne (podobnie w İzmirze).

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 13:37 John Williams E.T. - Main Title
  • 13:45 Bing Crosby, Irving Berlin White Christmas
  • 13:48 Varius Manx Hej, ludzie idą święta
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 299, Sunday, 1 December 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    Alan Silvestri
    Forrest Gump
    Suita
  • 3
    Łukasz Pieprzyk
    Legiony
    Zakończenie
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic