Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

ŚREDNIOWIECZA MUZYKA

średniowiecza muzyka, okres w dziejach muzyki eur. obejmujący czasy między upadkiem cesarstwa rzymskiego a przemianami zachodzącymi w Europie w dobie odrodzenia. Historia muzyki w średniowieczu dzieli się generalnie na 2 wielkie epoki: monodii (VI–X w.) i polifonii (XI–XV w.). Przedmiotem ujęć hist. dotyczących epoki monodii (jednogłosowości) jest gł. muzyka rel., zachowana w zanotowanych utworach (o muzyce świeckiej, nie zapisywanej jeszcze w tamtych wiekach, można wnioskować tylko pośrednio). Rozległą dziedzinę monodii — śpiewów liturgicznych Kościoła Zachodniego — określa się kluczowym pojęciem chorału. Reprezentatywny dla średniowiecza był chorał rzymski, zw. gregoriańskim ( chorał gregoriański). Poprzedzającą go formację chorału mediolańskiego lub ambrozjańskiego (od imienia św. Ambrożego, bpa Mediolanu) zalicza się jeszcze do chrześc. starożytności. Skarbiec melodii i tekstów chorałowych, gromadzony początkowo w pamięci śpiewających i wzbogacany, a od IX w. utrwalany w notacji neumatycznej ( neumy), jest dziś zawarty w odpowiednich księgach liturgicznych (Mszał rzymski, Brewiarz, Liber usualis ); przedstawia on dużą rozmaitość form i gatunków, takich jak: antyfona, responsorium, graduale, hymn, sekwencja, msza. Muzyka jednogłosowa wczesnego i dojrzałego średniowiecza była ściśle związana z religią, miała przybliżać człowieka do Boga. Samą zaś muzykę pojmowano — co było jeszcze intelektualnym dziedzictwem starożytności — przede wszystkim jako naukę (o czym świadczy również obfitość źródeł z teorii muzyki, zwł. we wczesnym średniowieczu), jako dyscyplinę mat., jedną z 4 (oprócz arytmetyki, geometrii i astronomii) sztuk wyzwolonych, tworzących tzw. quadrivium . Odczuwano zarazem i uświadamiano sobie dwoistą naturę muzyki — z jednej strony, jako nauka, podlegała ona zasadom intelektu, gdyż opierała się na prawach liczb, dostrzegano jej pokrewieństwo z astronomią, także gramatyką, retoryką i logiką, komponowanie melodii zaś uważano za sztukę racjonalizacji dźwięków; z drugiej strony muzyka, w postaci pięknego śpiewu, działała na uczucia, wzruszała, porywała (o takim działaniu muzyki świadczą np. fragmenty Wyznań św. Augustyna). Monodia chorałowa kształtowała się — jeszcze wg starogr. zasad strukturalnych — w atmosferze sporów doktrynalnych i walk z herezją, toczonych w imię rozwijającej się wiary chrześcijańskiej. Muzyka wrastała w duchową strukturę Kościoła, a zarazem powstawała w sferze myśli — filozofii i teologii — co też miało wpływ na jej charakter. Ów wpływ przejawiał się przynajmniej w 2 kardynalnych cechach muzyki monodycznej: w jej intelektualnym charakterze oraz w ścisłości struktury dźwiękowej, logice melodycznej kompozycji i intelektualizmie komponowania. Muzyka w średniowieczu stanowiła system, czyli pewną całość powiązanych ze sobą, hierarchicznie uporządkowanych elementów, analogicznie do systemu filoz. i do systematyki dyscyplin naukowych. Według systematyki Boecjusza: musica mundana miała odzwierciedlać harmonię świata, musica humana — harmonię w człowieku; natomiast komponować muzykę, układając melodie do łac. tekstów liturgicznych, znaczyło uprawiać jej trzeci rodzaj — musica instrumentalis . W średniow. koncepcji system muzyki miał różne aspekty: dydaktyczny, kompozytorski, funkcjonalno-rel., akustyczno-materiałowy, kosmologiczny. Struktura chorałowych melodii odsłania pewne zasady rozwijania i kształtowania melodii, które — jako wzorce formowania muzyki w aspekcie czasu — obowiązywały w jej dalszych dziejach: formy ABA i AAB, rondo, zalążki wariacyjności, nawet przetworzeniowości (forma sonatowa). W ramach chorałowej monodii rodziło się więc i rozwijało także poczucie muz. formy. Epoka polifonii (wielogłosowości ). Polifonia, jako intelektualny modus uprawiania muzyki, poczęła się, podobnie jak monodia, z ducha średniow. filozofii i teologii; była wytworem ówczesnej umysłowości. Wraz z odkryciem w X w. 2-głosowego organum zaczęła się właściwa historia muzyki komponowanej. W kompozycjach organalnych paryskiej szkoły Notre Dame (X–XI w.) został określony kierunek rozwoju polifonii w jej kolejnych stadiach: motetu okresu ars antiqua, motetu i ballady okresu ars nova, mszy w stylu burgundzkim (szkoła burgundzka ), mszy i motetu szkoły flamandzkiej, aż po renes., XVI-wieczne szkoły — rzymską i wenecką. Msza, gł. forma liturgii chrześc., stała się obszarem doniosłych doświadczeń sztuki polifonii w XV i XVI w. — u G. Dufaya, J. Ockeghema, J. Obrechta, Josquina des Pres, G.P. da Palestriny, T.L. de Victorii i in. Można wyróżnić 3 zasadnicze aspekty rozwoju muzyki polifonicznej od ś. do renesansu: aspekt techn.-materiałowo-strukturalny (zmieniały się kontrapunktyczne i harmoniczne wzorce i sposoby kształtowania utworu muz., a w związku z tym także poczucie współbrzmień — konsonansu i dysonansu — ich klasyfikacja i systematyka; rozwijała się teoria kontrapunktu); aspekt formalny (następował rozwój poczucia formy muz. rozumianej autonomicznie i jako dialektyczne współgranie 2 porządków kształtowania: słowa i dźwięku; w ramach kompozycji polifonicznej wykształcały się samodzielne formy muz.: organum, motet izorytmiczny, ballada, msza, motet przeimitowany); aspekt funkcjonalny (zmieniała się funkcyjność muzyki, rozszerzał zakres jej służb; w XIV w. dochodziła do głosu muzyka świecka, znaczenie form świeckich wzrastało; w XV w. punkt ciężkości przesunął się znów na formy muzyki rel.). W XI–XV w. w Europie rozwijały się jednocześnie 2 systemy, najsilniejsze w dziejach Zachodu, najbardziej zwarte (mimo wewn. zróżnicowań) i zorganizowane — filozofia chrześc. i z ducha średniow. polifonia. Jedności doświadczenia filoz. odpowiadała tu jedność doświadczenia kompozytorskiego. Paralelną do filozofii muzykę polifoniczną można pojmować jako konstrukcję. Ówczesne komponowanie (konstruowanie) muzyki wg zasad liczbowych było procesem intelektualnym, polegającym na zgodnym z regułami, a zarazem pomysłowym wiązaniu dźwięków w „poziomie” i „pionie”, czyli na rozwijaniu linii melodycznych i ich współgraniu, także na współdziałaniu 2 miar organizacji formy: słowa poet. (i zarazem sakralnego) i dźwięku muz. (zwł. w motecie, balladzie i chanson). Muzyka była konstruowana, a jej konstrukcja opierała się na systemie. System wyłaniał z siebie konstrukcję dźwiękową, a w konsekwencji formę muzyki. Formy konstruowane za pomocą techniki polifonicznej rozwijały się i dojrzewały w tych samych wiekach, co formy filozofii scholastycznej: sentencje, komentarze, kwestie dyskutowane i summy jako najbardziej złożone budowle myśli filoz.-teologicznej. Muzyka powstawała w polu dialektyki, logiki, w aurze dyskusji, sporów pojęciowych, których rezultaty utrwalano w piśmie, do celów dydaktycznych. Twórca kompozycji organalnych, konduktów, motetów, w XIII w. wychodzący dopiero z cienia anonimowości, czuł i wiedział, że konstrukcje dźwiękowe musiały być na swój sposób log. — w porządku czasowego następstwa (diachronicznie) i we wzajemnym współgraniu (synchronicznie), tak jak musiały być logicznie powiązane między sobą struktury pojęciowe filozofii i teologii. To samo poczucie log. ciągłości wiązało w całość pojęcia filoz.-teologiczne w summach, arch. bryły w katedrach i muz. dźwięki w kompozycjach organalnych. Tak więc wspaniałe konstrukcje organalne mistrza szkoły Notre Dame, Perotina, mogły być przyrównane do genialnych struktur pojęciowych Summy teologii św. Tomasza, w całej złożoności jej podziału. W przeciwieństwie jednak do filozofii średniow. i systemu scholastyki — dotkniętej kryzysem w XV w., z ducha średniow. muzyka rozwijała się jednym nieprzerwanym ciągiem kolejnych faz — arcydzieł polifonicznej formy. Formacja wielkich twórców: Dufaya, Obrechta, Ockeghema, Josquina des Pres, była formacją substancjalnie najcenniejszą, a stylistycznie najbardziej spójną i wyrazistą w muzyce Zachodu; nigdy już nie powtórzył się w jej dziejach ciąg rozwoju tak logicznie doskonały.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • Notowanie: 348, Sunday, 28 February 2021
  • 1
    John Powell
    Jak wytresować smoka 2
    Dragon Racing
  • 2
    Billy Boyd
    Hobbit: Bitwa Pięciu Armii
    The Last Goodbye
  • 3
    Hildur Guðnadóttir
    Joker
    Bathroom Dance
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2021 RMF Classic