Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

ŚPIEW

śpiew, sztuka wykonywania utworów muz. głosem, np. sopranem, altem, tenorem, basem, także falsetem. Śpiewać można: solo, w zespole solistów ( ansambl) lub w chórze, a cappella lub z towarzyszeniem instrumentu (instrumentów), z tekstem słownym lub bez takiego tekstu ( wokaliza), z zastosowaniem normalnej emisji głosu lub np. jodłowania, mormorando itp., albo z zastosowaniem emisji zbliżonej do mowy (tzw. parlando, recytatyw, melodeklamacja lub wprowadzony przez A. Schönberga Sprechgesang ), z użyciem jednego dźwięku przypadającego na sylabę tekstu (ś. sylabiczny) lub wielu dźwięków (ś. melizmatyczny, tzn. z melizmatami, także koloratura). Muzyka wykorzystująca ś. a cappella to muzyka wokalna, gł. chóralna (z takimi gatunkami, jak motet, madrygał, pieśń chóralna), a wykorzystująca ś. z towarzyszeniem instrumentalnym to muzyka wokalno-instrumentalna (z takimi rodzajami, gatunkami i formami muz., jak opera, operetka, musical, oratorium, pasja, kantata, pieśń solowa itp.). Ś. jest zapewne najstarszą praktyką muzyczną. W dawnych kulturach orientalnych był związany z obrzędami magicznymi (wywoływanie duchów, sprowadzanie deszczu, uzdrawianie chorych), wymagał często specjalnej artykulacji, np. traktowania jamy ustnej jako rezonatora o zmiennej objętości (tzw. ś. alikwotowy). W eur. muzyce ludowej ś. wiąże się z obrzędami dorocznymi (orka, żniwa) i okolicznościowymi (wesele, pogrzeb), z pracą, wydarzeniami hist.; wiele pieśni śpiewa się ze specyficznymi manierami wykonawczymi (ś. falsetowy, śpiewanie tzw. białym głosem, ojkanie, zawodzenie, wibrato, glissando, forsowanie głosu, efekty onomatopeiczne i ilustracyjne). Dużą rolę odgrywał ś. w dramacie starogr., miał często charakter popisowy, wirtuozowski; liryki Safony i in. poetów jońskich były śpiewane z towarzyszeniem aulosu lub kitary. Partie śpiewane (canticas) występowały również w dramatach rzymskich; opracowywano muzycznie ody wybitnych poetów, m.in. Horacego i Katullusa. W średniowieczu, w związku z rozwojem chorału gregoriańskiego, nastąpiła radykalna zmiana stylu; ideałem stał się ś. łagodny, o jednolitej, umiarkowanej dynamice, rezygnujący z kontrastów, oparty gł. na postępach sekundowych, unikający interwałów zwiększonych i zmniejszonych. Wykształciły się 2 typy ś.: sylabiczny (accentus ), kładący nacisk na wyrazistość słów, z jednym dźwiękiem przypadającym na sylabę, oraz ś. melizmatyczny (concentus ), z melizmatami obejmującymi nieraz do 20 dźwięków śpiewanych na jednej sylabie. Figury ornamentalne notowano za pomocą specjalnych znaków neumatycznych ( neumy). Na przeł. I i II tysiąclecia pojawił się ś. wielogłosowy ( organum); wcześniejszy ś. chóralny jednogłosowy ( unisono) był później kultywowany na ogół w muzyce lud., wojsk., przy wykonywaniu tzw. pieśni powszechnych (np. hymnów nar.). W średniow. muzyce świeckiej ś. solowy rozwinęli przede wszystkim trubadurzy i truwerzy. W okresie renesansu rozwijał się przede wszystkim ś. chóralny; średniow. fakturę diskantowo-tenorową wyparła 4-głosowa faktura chóralna a cappella (sopran, alt, tenor i bas); śpiewakami byli chłopcy i mężczyźni (śpiewający głosem naturalnym lub falsetem); pierwsze śpiewaczki pojawiły się i działały gł. na dworach magnackich (wcześniej ś. kobiecy był uprawiany wyłącznie w żeńskich klasztorach). Ówcześni śpiewacy kośc. musieli wykazać się dużą wiedzą teoret. oraz umiejętnością odczytywania notacji menzuralnej, rozszyfrowywania kanonów enigmatycznych ( kanon), a także stosowania praktyki ornamentalnej typu improwizacyjnego (tzw. gorgia). Rozwój świeckiej muzyki kameralnej, a zwłaszcza komponowanie madrygałów dla głosów jednorodnych, doprowadziło do wykształcenia się żeńskich zespołów wokalnych. Powstanie ok. 1600 monodii akompaniowanej ( monodia) i nowego gatunku muz. — opery — zapoczątkowało kult wybitnych śpiewaków i wirtuozowskiego ś. solowego; w operze barok. zapanował styl belcanto, wykształcono typ popisowej arii da capo ( aria). Z końcem XVI w. pojawili się pierwsi kastraci, początkowo w muzyce kośc., od XVII w. w operze weneckiej; największe ich triumfy przypadły na XVIII w., o czym świadczą kariery: B. Senesina, Farinellego, A. Bernacchiego, G. Caffarellego i in. Od XVII w. powstawały tzw. szkoły śpiewacze; z pierwszej, zał. przez G. Cacciniego, wyszło wielu wybitnych wokalistów, m.in. jego 3 córki: Francesca, zw. la Cecchina (również kompozytorka), Margherita i Settimia, także C. Martinelli, G.G. del Maglio, V. Archilei, F. Rasi i in. W okresie baroku liczyły się w równym stopniu warunki głosowe śpiewaka, jak i jego talent improwizatorski, dlatego kładziono nacisk na szkolenie śpiewaka w improwizowaniu popisowych fioritur i kadencji. W XVIII w. działały 2 czołowe szkoły śpiewacze: bolońska i neapolitańska, które stworzyły estetyczne i techn. podstawy sztuki śpiewaczej obowiązujące aż do XIX w. Do znanych szkół należały także: wenecka i mediolańska. Pojawiali się wybitni wokaliści, m.in. G. Berenstadt, M. Durastanti, F. Bordoni-Hasse, F. Cuzzoni, Strada, A. Montagnana, V. Tesi i in. Około 1820 eur. centrum operowym stał się Paryż, gdzie L. Cherubini, V. Bellini, G. Donizetti, G. Meyerbeer i in. stworzyli tzw. wielką operę heroiczną ( opera) z typową dla niej partią tenora bohaterskiego; jednocześnie wykształcił się typ tenora lirycznego. Na paryskiej scenie operowej odnosili sukcesy, m.in. : A. Nourrit, A. Catalani, G. Pasta, I. Colbran, H. Sontag, G.B. Rubini, L. Lablache, M. del Pópulo García, protoplasta całej dynastii śpiewaków. Rozwój liryki wokalnej w XIX w., zapoczątkowany pieśniami F. Schuberta, doprowadził do ukształtowania się typu wokalisty specjalizującego się w interpretacji repertuaru pieśniarskiego (J. Lind, J. Stockhausen); również twórczość operowa G. Verdiego wymagała wielu wybitnych wykonawców (E. Caruso, M. Battistini, A. Patti, M. Sembrich-Kochańska). Odrębną grupę stanowili wykonawcy partii wokalnych w dramatach muz. R. Wagnera, odznaczający się potężnymi głosami (A. Niemann, L. Lehmann, K. Flagstad). W XX w. pojawili się wokaliści specjalizujący się w interpretacji muzyki współcz., łączący tradycyjny warsztat wokalny z opanowaniem nowych sposobów wydobywania dźwięków oraz zdolnościami aktorskimi (C. Berberian). Jednocześnie rozwija się nurt dążący do wykonywania utworów muz. zgodnie z regułami danej epoki (E. Kirkby, B. Schlick, H. Crook, P. Koy, A. Rolfe-Johnson, N. Rogers, C. Watkinson, A.S. von Otter i in.). Najpopularniejsi śpiewacy i śpiewaczki XX w. i współcześni: soprany — K. Battle, M. Caballé, M. Callas, T. Dal Monte, L. Della Casa, E. Destinn, M. Freni, E. Gruberova, B. Hendricks, G. Janowitz, M. Jeritza, V. de Los Angeles, N. Melba, B. Nilsson, J. Norman, L. Pons, L. Price, K. Ricciarelli, E. Sack, E. Schwarzkopf, R. Scotto, Sontag, T. Stratas, J. Sutherland, K. Te Kanawa, R. Tebaldi, G. Wiszniewska; mezzosoprany — C. Bartoli, F. Cossotto; mezzosoprany-alty — I. Archipowa, F. Barbieri, F. Cossotto, E. Obrazcowa; alt — M. Forrester; kontralt — M. Anderson; kontratenorzy — P. Esswood, R. Jacobs; tenorzy — L. Alva, C. Bergonzi, J. Carreras, F. Corelli, M. Del Monaco, P. Domingo, M. Fleta, N. Gedda, B. Gigli, L. Pavarotti, P. Pears, P. Raptis, T. Schipa, P. Schreier, L. Slezak, G. di Stefano, F. Tamagno, F. Wunderlich; basy — Th. Adam, B. Christow, N. Giaurow, J. Niestierienko, M. Rejzen, P. Robeson, C. Siepi, F. Szalapin. Pierwsze wiadomości o pol. śpiewakach pochodzą z epoki Jagiellonów i Wazów (J. Wierzbkowski, Tobiasz z Sandomierza). W XVIII w. do znanych śpiewaków należeli: M. Jasińska, J.N. Szczurowski, D. Kaczkowski; od schyłku XIX w. wielu pol. śpiewaków zyskało sławę międzynar., występując na najważniejszych scenach świata (Polska — Muzyka). Zobacz też: jazz, pieśń, piosenkarstwo, rozrywkowa muzyka.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 10:08 Henry Mancini Moon River
  • 10:14 Cloud Atlas Finale
  • 10:20 Georg Friedrich Haendel Mesjasz (Rejoice greatly, O Daughter of Sion)
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 278, Sunday, 14 April 2019
  • 1
    Elton John
    Faworyta
    Skyline Pigeon
  • 2
    Kortez
    Kamerdyner
    Stare drzewa
  • 3
    Lady Gaga / Bradley Cooper
    Narodziny gwiazdy
    Shallow
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic