Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

SONATA

sonata [wł. ], cykl sonatowy, cykliczna forma muzyki instrumentalnej, składająca się najczęściej z 4 odrębnych, stanowiących zamkniętą całość części, zestawionych w odpowiedniej kolejności na zasadzie kontrastu agogicznego (kontrastu tempa), kontrastu wyrazowego i wspólnoty lub pokrewieństwa tonacji; także utwór muz. mający taką formę. S. ukształtowała się w XVIII w. (s. klasyczna ) i była najczęstszą formą utworów instrumentalnych okresu klasycyzmu. Przyjęło się dwojakie rozumienie s.: w wąskim, ściślejszym znaczeniu s. to utwór na instrument solo, np. na fortepian (s. fortepianowa), lub na dowolny instrument z towarzyszeniem fortepianu, np. na skrzypce i fortepian (s. skrzypcowa); w szerokim znaczeniu to cykl sonatowy przeznaczony także na większy zespół instrumentalny: kameralny lub orkiestrowy; formę s. mają zatem takie utwory jak trio, kwartet, kwintet itd., także koncert na instrument solo i orkiestrę oraz symfonia. Utarł się następujący układ 4 części s.: pierwsza część, przeważnie szybka (np. Allegro, stąd zw. allegrem sonatowym), była ujmowana w tzw. formę sonatową; druga część (np. Adagio ) przebiegała w tempie powolnym i miała symetryczną formę ABA, niekiedy formę tematu z wariacjami; trzecią część stanowił menuet z triem lub wprowadzone później przez L. van Beethovena scherzo o żartobliwym charakterze; czwarta część (finał), szybka, przybierała formę ronda, wariacji lub tak jak pierwsza część — formę sonatową. Zazwyczaj części skrajne s. były utrzymane w takiej samej tonacji, części środkowa zaś w tonacjach różnych, ale pozostających w pokrewieństwie kwintowym lub paralelnym ( okrąg kwintowy). W koncertach na instrument z orkiestrą przyjęto zasadę trzyczęściowości (nie było w nich menueta lub scherza). Od obowiązującej poza koncertami zasady czteroczęściowości s., a także od innych zasad, np. regulujących układ jej części lub ograniczających zespół wykonawczy do instrumentu lub instrumentów, zdarzały się odstępstwa; zasady te łamał np. van Beethoven (m.in. w fortepianowej Sonacie cis-moll „Księżycowej” — rozpoczynającej się od powolnej części, w Sonacie c-moll op. 111 — ograniczonej do 2 części, w IX Symfonii — wprowadzającej w finale głosy solowe i chór). W okresie swego formowania się s. składała się początkowo z 3 części (np. u J. Haydna), a nawet była jednoczęściowa (u D. Scarlattiego); ograniczona również do 2–3 części jest s. niewielkich rozmiarów, komponowana zwykle w celach dydaktycznych (M. Clementi, A. Diabelli), zw. sonatiną . S. klasyczną poprzedziła s. przedklasyczna (barok.), która przybierała różną postać i zawierała różną liczbę części; rozróżnia się: s. kościelną (sonata da chiesa ), złożoną z 4 części (wolna–szybka–wolna–szybka), s. kameralną (sonata da camera ) o budowie suity, s. solową (a due ) na instrument melodyczny i basso continuo, s. triową (a tre ) na 2 instrumenty melodyczne i basso continuo, s. a quattro na 3 instrumenty i basso continuo itd. W okresie baroku s. była obecna w twórczości m.in. S. Rossiego, B. Mariniego, G.B. Vitalego (reprezentanta szkoły bolońskiej), H. Bibera (twórcy s. programowo-ilustracyjnej), A. Corellego i J.S. Bacha. S. klasyczna, którą kształtowali w XVIII w. przede wszystkim kompozytorzy wł. (A. Vivaldi, D. Scarlatti) i niem (J. Stamic ze szkoły mannheimskiej), osiągnęła swój ostateczny kształt w twórczości klasyków wiedeńskich — J. Haydna, W.A. Mozarta i van Beethovena. W XIX w. utrzymała się klas. forma s. (F. Schubert, F. Chopin, J. Brahms), choć podejmowano próby połączenia s. i formy sonatowej, prowadzące ku s. jednoczęściowej (F. Liszt, A. Skriabin). W XX w. kultywowanie s. przez niektórych kompozytorów (B. Bartók, P. Hindemith, S. Prokofjew, I. Strawinski, K. Szymanowski) wynikało gł. z ich upodobania do tradycji.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 15:23 Antonin Dvorak VIII Symfonia G-dur op.88 (3)
  • 15:31 Ennio Morricone Farewell to Chyenne
  • 15:34 Max Steiner 'Tara Theme cz.1
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 292, Sunday, 13 October 2019
  • 1
    Michał Lorenc
    Psy
    Kołysanka
  • 2
    Henry Mancini / Audrey Hepburn
    Śniadanie u Tiffaniego
    Moon River
  • 3
    Alan Silvestri
    Forrest Gump
    Suita
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic