Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

SKANDYNAWSKA MUZYKA

skandynawska muzyka, kultura muzyczna narodów skandynawskich: Duńczyków, Finów, Islandczyków, Norwegów i Szwedów. Muzyka duńska Muzyka profesjonalna. Najstarsze zabytki muzyki duńskiej pochodzą z okresu średniowiecza; są to hymny i sekwencje oraz pieśni taneczne z akompaniamentem, pieśni rycerskie, fantastyczne, żartobliwe i miłosne, wykazujące wpływ fr. chanson. Utrzymane są w skalach jońsko-lidyjskiej, eolsko-doryckiej, czasem durowej i molowej. W okresie średniowiecza muzykę instrumentalną reprezentowali wędrowni minstrele grający na instrumentach strunowych, fletach i bębenkach. W XVI–XVII w., pod wpływem poezji i pieśni niem., powstał nowy rodzaj pieśni lirycznych o formach strofkowych, ponadto pieśni hist. i rel.; zaobserwować też można przenikanie wpływów chorału protest. i muzyki ludowej. Na przeł. XVI i XVII w. ważnym ośrodkiem kultury muz. stał się dwór Christiana IV, na którym działało wielu muzyków eur., m.in. J. Dowland i H. Schütz. Zainteresowanie rodzimą muzyką wzrosło pod koniec XVIII w. Pierwsze singspiele do tekstów w języku duńskim komponował Niemiec J.A.P. Schulz, 1787–95 kapelmistrz nadworny; jego następcami byli F.L. Kunzen, Ch.E.F. Weyse (który wprowadził do swych oper melodie lud.) oraz F. Kuhlau. W XIX w. gł. przedstawicielem kierunku nar. był N.V. Gade; oprócz niego działali J.P.E. Hartmann, kompozytor baletów, oraz P.A. Heise i P.E. Lange-Müller, autorzy pieśni lirycznych. C. Nielsen, wybitny symfonik działający na przeł. XIX i XX w., zw. duńskim Sibeliusem, wywarł wpływ na późniejszych kompozytorów, jak np.: J.L. Emborg, P. Gram, R. Langgaard, K. Riisager, J. Bentzon, E. Hamerik, F. Weis, zw. też duńskim Honeggerem. Do najstarszego pokolenia kompozytorów współcz. należą: F. Høffding, V. Holmboe, wybitny kontynuator tradycji duńskiego klasycyzmu i spadkobierca Nielsena, J. Jersild, nawiązujący do muzyki fr., N.V. Bentzon, pozostający w kręgu tradycji P. Hindemitha. Ważną rolę w adaptacji nowych środków wypowiedzi, przy wyraźnym określeniu własnego stosunku do tradycji, odegrali kompozytorzy średniego pokolenia: I. Nørholm, P. Gudmundsen-Holmgreen, B. Lorentzen, a zwł. P. Nørgaard. Spośród młodszych kompozytorów międzynar. znaczenie zyskali: O. Buck, K.A. Rasmussen, P. Ruders, H. Abrahamsen. Głównym przedstawicielem duńskiej muzykologii był K. Jeppesen. Muzyka ludowa. Duńska muzyka ludowa nie została zachowana tak dobrze, jak muzyka lud. innych krajów skand.; uległa przeobrażeniu i wchłonięciu przez muzykę miejską. Mimo to w pieśniach lud. przetrwały dawne elementy, sięgające nawet średniowiecza. Od XII w. są widoczne związki z muzyką lud. fr. (wpływy fr. carole ) i angielską. Później zaznaczyły się wpływy muzyki niem. (ujawniające się w pieśni mieszczańskiej i w przejęciu elementów chorału protest.) i pol. (taniec zw. polska z XVIII w.). Dawną twórczość, pochodzącą z okresu średniowiecza, reprezentują pieśni runiczne i ballady. Ballady duńskie, w porównaniu z norweskimi, odznaczają się ograniczeniem wątków mitol., silniejszym związkiem z aktualnymi wydarzeniami. Cechują je ślady modalizmu, budowa zwrotkowa (niekiedy dystychiczna). Towarzyszyły im dawniej tańce, prawdopodobnie tańce skakane (np. tospring ). Twórczość nowszą (XVI–XVIII w.) reprezentują pieśni liryczne, towarzyskie, pijackie, historyczne. Pod względem stylistycznym odpowiadają one pieśniom występującym w tym okresie w innych krajach środkowej i zachodniej Europy. Od XVIII w. pojawiały się pieśni szlagiery (rozpowszechniane przez źródła drukowane) oraz popularne tańce (np. polka, walc). Muzyka fińska Muzyka profesjonalna. Wiadomości o dawnej profesjonalnej muzyce fińskiej są nader skąpe. W okresie średniowiecza w muzyce kośc. były widoczne wpływy chorału gregoriańskiego, brak natomiast wiadomości o świeckiej muzyce artyst.; wiadomo jedynie, że uprawiano muzykę w niektórych zamkach. Żywszy rozwój muzyki fińskiej przypada dopiero na XVII–XVIII w. W XVII w. istniał w Åbo (fińskie Turku) cech muzyków, a z końcem XVIII w. tamtejsze towarzystwo muz. rozwijało ożywioną działalność koncertową. W pocz. XIX w. ośrodkiem kultury muz. stały się Helsinki, zwł. po przybyciu F. Paciusa, który od 1845 organizował tam regularne koncerty symfoniczne. W okresie tym zaczęło budzić się zainteresowanie rodzimą poezją i muzyką. W 1853 E. Lönnroth wydał nar. epos Kalevala oraz zbiór pieśni i ballad Kanteletar . W 1880 zostało zapoczątkowane monumentalne wydawnictwo seryjne, zawierające dawne melodie sakralne, pieśni lud. i tańce. Wpływy folkloru wystąpiły w twórczości takich kompozytorów XIX w., jak: F.A. Ehrström, A.G. Ingelius, K. Collan, G. Linsen, J.F. von Schantz, R. Faltin. W latach 70. XIX w. powstała w Helsinkach opera; 1882 R. Kajanus zał. tam orkiestrę filharmoniczną, a dyrektorem powstałego w tym samym roku konserwatorium został M. Wegelius — wychowawca m.in. A. Järnefelta oraz J. Sibeliusa, najwybitniejszego kompozytora fińskiego. Z innych kompozytorów należy wymienić: twórcę oper o tematyce nar. O. Merikanto, symfonika S. Palmgrena, przedstawiciela romant. szkoły nar. Kajanusa, liryka E. Melartina, stylizującego muzykę lud. E. Mielcka oraz T. Kuulę — twórcę muzyki symfonicznej, kameralnej i chóralnej. Ta ostatnia była uprawiana przez liczne zespoły, z których sławę zdobyły: chór Suomen Laulu oraz chór uniw. w Helsinkach. Z kompozytorów późniejszych generacji wyróżnili się: V. Raitio, Y. Kilpinen, A. Merikanto, syn Oskara, U. Klami, S. Ranta, L. Saikkola, N.E. Ringbom, K. Tuukkanen, O. Personen, E. Englund; średnie pokolenie kompozytorów współcz. reprezentują: E. Rautavaara, U. Meriläinen, A. Salinen, P. Haininen, H. Rechberger, J. Tiensuu; z młodszej generacji wyróżniają się: M. Lindberg i E.P. Salonen — także wybitny dyrygent. Muzyka ludowa. Muzyka Finów bałtyckich żyjących na terenie Finlandii i Rosji jest dość odrębna od muzyki innych ludów ugrofińskich (Mordwinów, Wotiaków, Węgrów) i stosunkowo silnie związana z muzyką Estończyków. Odznacza się melancholijnym wyrazem; przeważają w niej tempa wolne. Dla dawnej muzyki fińskiej są znamienne prastare zawołania na zwierzęta, gra na prymitywnych instrumentach dętych (rogi, flety), płacze weselne (zw. itku), pogrzebowe (tzw. lamenty pogrzebowe) i rekruckie. Specyficzną formą są epickie pieśni Kalevali, których powstanie datuje się na XII w.; cechuje je charakter recytacyjny, skala pentachordu diatonicznego ( diatonika w obrębie interwału kwinty), wolne tempo, metrum 5-miarowe, znacznie wyraźniejsza — w porównaniu z płaczami — intonacja i artykulacja. Do gatunków dawnych, występujących przede wszystkim w Karelii, należą fińskie joiku — improwizowane pieśni zalotne. Wschodnia część Finlandii (Karelia) ma odrębny typ pieśni, tzw. huhuilut, oraz pieśni pasterskie oparte na pentatonice, prawie nie znanej w innych częściach kraju. Nowszą twórczość reprezentują pieśni liryczne, powstałe pod wyraźnym wpływem pieśni rosyjskich. W muzyce tanecznej na ogół brak elementów rodzimych; dużą rolę odgrywają w niej tańce pol. ( polka, polonez, mazur) oraz austr. (walc). W warstwie słownej dominują formy krótkie (jedno-, dwu-, trzywierszowe, będące wyrazem wpływów ros.), oparte na powtarzanych wersach z charakterystycznymi zwrotami w zakończeniu. Do dawnych instrumentów (prócz wspomnianych dętych) należą: psałterium, zw. kantele, uważane za nar. instrument Finów, oraz instrument smyczkowy jouhikko; zabytki dokumentują występowanie liry smyczkowej, prawdopodobnie zbliżonej do chrotty Celtów. Fińska muzyka lud. należy do najlepiej zbadanych w Europie; szczególnie zasłużyli się w tym zakresie: I. Krohn, A. Väisänen, O. Andersson, A. Launis i E. Ala-Könni. Muzyka islandzka Muzyka profesjonalna. Z tradycji średniow. wywodzi się praktyka rímur i tvísöngur, śpiewnego deklamowania poematów epickich przez wędrownych śpiewaków. Pierwsze zabytki muzyki rel. (officia) pochodzą z XIV w. W 1589 opublikowano pierwszą w języku islandzkim księgę hymnów. W XVII i XVIII w. nastąpił zanik życia muz.; odrodziło się ono w XIX w. (duże znaczenie miał folklor muz. jako źródło inspiracji); 1840 katedrę w Reykjavíku wyposażono w organy; 1861 wydano zbiór hymnów w rodzimym języku; 1874 S. Sveinbjörnsson skomponował hymn Ó Guđ vors lands, późniejszy hymn nar.; 1906–09 B. Ţorsteinsson wydał zbiór pieśni lud.; od lat 20. XXw. odbywały się w Reykjavíku pierwsze koncerty symfoniczne; 1930 założono tamżeszkołę muz. i rozgłośnię radiową, 1950 — Teatr Narodowy i Islandzką Orkiestrę Symfoniczną (w latach 60. jej dyrektorem artyst. był B. Wodiczko). Najstarszą generację kompozytorów islandzkich tworzyli muzycy urodzeni pod koniec XIXw. lub ok. 1900: B. Guðmundsson, H.Pálsson, J. Leifs, K.O. Runnólfsson, P. Ísólfsson, R.H. Ragnar, S. Stefánsson Kaldalóns. W 1. poł. XX w. rozpoczynali działalność: Á. Björnsson, H. Helgason, J. Ţórarinsson, J. Viðar, S. Halldórsson; kompozytorzy urodzeni w okresie międzywojennym to: G. Reynir Sveinsson, J. Ásgeirsson, J. Nordal (najwybitniejsza osobowość), L.Ţórarinsson, S. Halldórssonn, M.B. Jóhansson. Współcześnie działają m.in.: A.H. Sveinsson, H. Hallgrímsson, T. Sigurbjörnsson, z najmłodszych: Á. Másson, H. Tómasson, H.H. Ragnarsson, J. Tómasson Jr, K. Eiríksdóttir, L.H. Grímsson, S.S. Birgisson, A.Ingólfsson, H. Rúnarsdóttir, T.M. Baldvinsson, S. Flosason. Związek Kompozytorów Islandzkich, zał. 1945 przez J. Leifsa, liczył 1996 ok. 60 członków. W kraju działa 5 orkiestr symfonicznych, opera, balet oraz wiele zespołów chóralnych i instrumentalnych. Muzyka ludowa. Islandzka muzyka lud. zachowała wiele elementów dawnej m.s., gł. norweskiej, w mniejszym stopniu duńskiej (do XIV w.), oraz pewne reminiscencje muzyki celtyckiej (związki z muzyką irlandzkich bardów). Rozwinęła się gł. epika, są kultywowane dawne pieśni 2-głosowe, pieśni taneczne i towarzyskie oraz rel. (hymny, sekwencje, pieśni maryjne). Znamienna jest melodyka recytacyjna wąskozakresowa, często w ambitusie trytonu. System tonalny zachował wiele modalizmów. Rytmikę cechują liczne odmiany metrum mieszanego. Specyficznym przejawem wielogłosowości jest dwugłos w tercjach i kwintach z krzyżowaniem się głosów. Tańce są wykonywane z towarzyszeniem śpiewu (bez akompaniamentu instrumentów). Z instrumentów lud. można wymienić fidel — 2-strunowy instrument smyczkowy o podłużnym pudle rezonansowym w kształcie monochordu, oraz 3-strunowy langspil — odpowiednik norweskiego langleik z 2 strunami strojonymi w unisonie i trzecią burdonową brzmiącą o oktawę niżej; smyczkiem pociąga się strunę leżącą nad progami, 2 pozostałe rezonują. Cechą charakterystyczną lud. muzyki islandzkiej jest jej wyjątkowa archaiczność. Wciąż jeszcze są uprawiane gatunki wokalne i instrumentalne sięgające tradycji średniowiecza i czasów zasiedlenia wyspy (X w.). Muzyka norweska Muzyka profesjonalna rozwinęła się w Norwegii właściwie dopiero w XIX w. W okresie unii z Danią (XV–XIX w.) nie istniała odrębna norweska muzyka artyst.; dwór król. rezydował w Kopenhadze i tam skupiało się życie kulturalne. Dopiero po uzyskaniu samodzielności państw. (1814) zainteresowano się rodzimą muzyką. W 2. poł. XVIII w. zaczął się rozwijać amatorski ruch muz. w Oslo, Trondheim i Bergen, w którym 1765 powstało towarzystwo koncertowe Harmonien. W 1820 dyrekcję orkiestry symfonicznej w Oslo objął W. Thrane, który w swych uwerturach, tańcach na orkiestrę i w pierwszym norweskim singspielu Fjeldeventyret (1825, wyst. Oslo 1850) po raz pierwszy wykorzystał rodzime melodie ludowe. Do folkloru norweskiego sięgali w swej twórczości także: H. Kjerulf — autor miniatur fortepianowych i pieśni, R. Nordraak — autor hymnu państw. (Ja, vi elsker dette landet 1864), E. Grieg — najwybitniejszy przedstawiciel norweskiej szkoły nar., której tradycje podtrzymywali następnie symfonicy: J. Svendsen i Ch. Sinding. Do wybitnych kompozytorów należeli również: H. Borgstrøm-Jensen — twórca oper, muzyki symfonicznej, fortepianowej i pieśni, G. Schjelderup — autor oper, baśni dram. i poematów symfonicznych, kompozytor i dyrygent J. Halvorsen, symfonik S. Lie oraz m.in.: D. Johansen, J.B. Lunde, A. Sandvold, S. Olsen. Międzynarodową pozycję zyskali twórcy działający w XX w.: G. Sønstevold, A. Nordheim, K. Kolberg, A. Janson. Przedstawiciele młodszej generacji (m.in. L. Thoresen i C. Ore) posługują się chętnie techniką komputerową. Duże znaczenie dla muz. życia w Norwegii mają znane w Europie, skupiające najwybitniejszych artystów, festiwale muz. w Bergen. Do wybitnych muzykologów norweskich należą O. Mortensen i O. Gurvin. Muzyka ludowa. W lud. muzyce norw., oprócz elementów archaicznej kultury skand. (np. zawołania na zwierzęta, tzw. lokk), występują pieśni o cechach stylistycznych muzyki zachodnioeur., dawne ballady (zw. kaempevise), oparte na wątkach mitol., pieśni zbliżone do ballad celtyckich (tańczone), pieśni liryczne, hist. i taneczne. Charakterystyczne są modalizmy i elementy chorału gregoriańskiego. Specyficzną formą jest tzw. stev, czyli pieśń liryczna, zalotna, śpiewana często przemiennie przez chłopców i dziewczęta. Istnieje kilka odmian stevu: dawny (zbliżony do ballad, pełen modalizmów), nowy (oparty na zwrotce 4-wierszowej) i taneczny. Ze skal modalnych, prócz doryckiej i eolskiej, jest popularny tryb lidyjski, zwł. w melodiach pasterskich. Do dawnych tańców należą tańce chodzone, związane niegdyś z wykonywaniem ballad (gangar); występują też tańce skakane (pary skaczą za tzw. przodkującym) oraz wirowe. Oprócz rodzimych form tanecznych (halling, springleik), występują tańce pochodzenia pol. ( polka, mazurek) i niem. (Rheinländler), także polka, walc, szot. Ze starszych instrumentów są używane dęte lury, rogi, trembity, fujarki i flety otwarte, bęben znany jedynie na wybrzeżu południowo-zachodnim, związany z ceremonią weselną; z nowszych — strunowe: langleik, salmodikion i hardanger fiddle (rodzaj skrzypiec z 4 strunami burdonowymi, do kunsztownej gry wielogłosowej), również drumla. Muzyka szwedzka Muzyka profesjonalna. W XIII w. tworzono sekwencje. Do XVII w. gł. rolę w muzyce szwedzkiej odgrywali cudzoziemcy: niem. rodzina Düben, Włoch V. Albrici, Francuzi — P. Verdier, Lacroix, N. Picard. Pierwszym znanym kompozytorem szwedzkim był J.H. Roman, uczeń A. Ariostiego, J.Ch. Pepuscha i być może G.F. Händla w Londynie, dyrygent muzyki dworskiej od 1729. W XVIII w. tworzyli ponadto: P. Brandt, F. Zellbell i działający w Niemczech J. Agrell. W końcu tego wieku obcym wpływom przeciwstawił się poeta i kompozytor C.M. Bellman, a także zbieracze i autorzy pieśni: J.F. Palm i O. Aahlström. Fin z pochodzenia, B.H. Crusell, tworzył utwory kameralne i pieśni; muzykę kameralną i symfoniczną uprawiał F.A. Berwald. W XIX w. zaznaczyły się tendencje nar.; gł. ośrodkiem była Uppsala; działali tam: I. Hällström, twórca oper, zw. szwedzkim Glinką, A. Söderman, autor orkiestrowych ballad i pieśni, E. Sjögren, twórca romant. muzyki fortepianowej i pieśni, A. Hallén, kompozytor oper i poematów symfonicznych w stylu F. Liszta i R. Wagnera. Do następnego pokolenia należeli: W.E. Stenhammer, H. Alfvén, N. Berg, E. Kallstenius, T. Rangström, K. Atterberg, H. Rosenberg. Z kompozytorów współcz., nawiązujących do zdobyczy nowej muzyki eur., wyróżnili się: K.B. Blomdahl, L.E. Larsson, S.E. Bäck, I. Lidholm, L.J. Werle i B.E. Johnson. W latach 60. zainteresowano się w Sz. szczególnie muzyką elektroniczną; do jej pionierów, a zwł. twórców gatunku kompozycji tekstowo-dźwiękowych (text-sound) należą: A. Hodell, L.G. Bodin, S. Hanson i B.E. Johnson. Muzyka elektroakustyczna znajduje wielu kontynuatorów również wśród młodszych twórców (m.in. M. Edlund, R. Grippe, Aa. Blomqvist, Aa. Parmerud, który uprawia także formy multimedialne). Muzyka ludowa. Szwedzka muzyka lud. łączy rodzime cechy stylistyczne i repertuar, często wspólne dla całej Skandynawii, z wpływami zachodnio- i środkowoeur. (zwł. fr. i niem.), przyswajanymi od XIII w. (ballady) do XVII–XVIII w. (tańce). Obcą tradycję muz. najmocniej wchłonęły nadmor. obszary pd. Szwecji i okolice Sztokholmu, najmniej — zachowawczy region Dalarna. Z najstarszego repertuaru przetrwały relikty zawołań pasterskich (lockrop), wykonywane w wysokim rejestrze głosowym przy napiętych strunach głosowych; służyły pasterzom do kierowania stadem oraz porozumiewania się między sobą. Pierwotnie były one krótkie, jednofrazowe, później — bardziej rozbudowane, z ozdobnikami, melizmatami. Ich budowa zależała też od pełnionej funkcji i od regionu. Wiele dawnych cech stylistycznych zachowały ballady, złożone z 2- lub 4-wersowych zwrotek i refrenu (dawniej tańczonego), a także refrenowe pieśni komiczne i towarzyskie (te ostatnie przetrwały gł. jako dziecięce piosenki-zabawy, wykonywane wokół Bożonarodzeniowego drzewka). Tradycyjny repertuar tworzą też pieśni do zabawiania dzieci, kołysanki, śpiewy związane z obrzędami i zwyczajami okresu Bożego Narodzenia i Nowego Roku, pieśni wiosenne, zawodowe. Ludowa tradycja przejęła w XVI i XVII w. wiele pieśni lirycznych z drukowanych śpiewników. W XVIII w. rozwinęła się w niektórych regionach tradycja śpiewania hymnów protest. ze wzbogaconą melizmatycznie melodią; wtedy też rozpowszechniła się rytmika polonezowa, mazurkowa, walcowa. Tradycyjne melodie (dawniej śpiewane solo, bez instrumentalnego akompaniamentu) na ogół nie wiążą się z konkretnymi tekstami lub nawet gatunkami pieśniowymi, są wykorzystywane z różnymi tekstami. Dawniejszy repertuar charakteryzuje się: węższym zakresem melodii, częstszym trybem molowym (zwykle w niepełnej postaci), tendencją do zmiennej intonacji VII stopnia skali, opadająco-falistym kształtem linii melodycznej, rozwijającej się wokół dźwięku centralnego. Tonacje molowe występują też w pieśniach lirycznych. Od XIX w. przeważa system dur-moll. Do pierwotnych przejawów muzyki instrumentalnej należą sygnały pasterskie (o analogicznej funkcji jaką pełniły zawołania), wykonywane na drewnianych trąbach (lur, barklur, länglur, näverlur), różnej długości (0,5–2 m), oraz na rogach pochodzenia zwierzęcego (bydlęcych, kozich) z otworami palcowymi. Na instrumentach smyczkowych, jak nyckelharpa (od poł. XVIII w. gł. skrzypce), towarzyszono obrzędom, a przede wszystkim grano do tańca. Tańczono m.in. polkett, walca, a zwł. uważany w Szwecji od końca XIX w. za nar., taniec polska. W niektórych regionach występowały dudy (Dalarna). Później popularność zyskały klarnet i harmonia. W XIX w. śpiewano przy akompaniamencie gitary, cytry (i jej odmiany — psalmodikonu). Tradycyjna gra była gł. solowa, dopiero w XX w. częstsze stały się kapele (np. w składzie: skrzypce, gitara i harmonia). Wielogłosowa muzyka instrumentalna charakteryzuje Gotlandię (grano tam m.in. na lirze korbowej). Muzyka skrzypcowa utrzymała się dzięki rozwijającemu się od lat 20. XX w. ruchowi Spelmansrörelse, organizującemu stowarzyszenia, konkursy, spotkania.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 12:26 Adam Palma, Fryderyk Chopin Polonez A-dur op.40 nr 1
  • 12:35 Krzesimir Dębski Taniec Ani
  • 12:36 Marek Grechuta Ocalić od zapomnienia
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 332, Sunday, 18 October 2020
  • 1
    John Powell
    Jak wytresować smoka 2
    Dragon Racing
  • 2
    Harry Gregson-Williams /...
    Mulan
    Loyal Brave True
  • 3
    Monty Norman
    Doktor No
    Theme
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2020 RMF Classic