Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

SCHÖNBERG ARNOLD

Schönberg [szö :nbrk ] Arnold , ur. 13 IX 1874, Wiedeń, zm. 13 VII 1951, Los Angeles, kompozytor austriacki; główny przedstawiciel wiedeńskiej szkoły dodekafonicznej, uznany za właściwego twórcę dodekafonii. Życie Studiował muzykę w zasadzie samodzielnie, jedynie 1901, kiedy osiadł w Berlinie, gdzie został zatrudniony jako dyrygent i aranżer w kabarecie Überbrettl, korzystał z porad A. von Zemlinsky’ego w zakresie harmonii i kontrapunktu. Pracował jednocześnie (z polecenia R. Straussa) jako nauczyciel muzyki w berlińskim konserwatorium J. Sterna. Lata 1903–11 spędził w Wiedniu, kontynuując działalność kompozytorską, dyrygencką i pedag., uprawiając także malarstwo, gł. portretowe. Zaprzyjaźnił się tam z G. Mahlerem, którego dzieła wywarły na nim wielkie wrażenie, oraz skupił wokół siebie grupę uczniów, do których należeli m.in. A. Berg i A. Webern (1909 wyd. nowatorski podręcznik harmonii Harmonielehre ). Przed wybuchem I wojny świat. dyrygował wykonaniami swych utworów w różnych miejscowościach Niemiec. Po powrocie 1915 do Wiednia, zał. tam 1918 (m.in. z Bergiem i Webernem) Tow. Prywatnych Wykonań Muz. (Verein für Musikalische Privataufführungen), które organizowało koncerty eksperymentalnej muzyki swoich członków. Z ok. 1915 pochodzą jego pierwsze próby komponowania z równoprawnym wykorzystaniem wszystkich 12 dźwięków w oktawie. W 1925 Sch. objął stanowisko profesora w Akad. Sztuk w Berlinie. Po dojściu A. Hitlera do władzy kompozytor, zagrożony ze względu na swoje żydowskie pochodzenie, 1933 opuścił Niemcy i po krótkim pobycie we Francji osiedlił się w Stanach Zjedn. (1940 otrzymał obywatelstwo amer.), gdzie poświęcił się pracy kompozytorskiej i pedag. (wykładał kompozycję początkowo w konserwatorium w Bostonie, 1936–44 na uniw. w Los Angeles, później prywatnie). Cechy twórczości W swej twórczości Sch. nie od razu zerwał z tradycją muzyki neoromant. R. Wagnera, F. Liszta, Mahlera i Straussa. W młodzieńczych utworach, monumentalnych pod względem czasu trwania i obsady (sekstet smyczkowy Verklärte Nacht 1899, oprac. później na orkiestrę, kantata Gurrelieder 1901, poemat symfoniczny Peleas i Melizanda 1903), nie wyzwolił się jeszcze spod wpływu tych kompozytorów, choć kolejne jego dzieła, z 1. dekady XX w., o zredukowanej obsadzie wykonawczej, bardziej zwięzłe i rezygnujące częściowo z tonalności jako zasady kompozycyjnej (I Symfonia kameralna 1906, Trzy utwory na fortepian 1909, Pięć utworów na orkiestrę 1909), zapowiadały już późniejszy zwrot ku śmiałym eksperymentom; np. w Pięciu utworach na orkiestrę (5 Orchesterstücke ) Sch. zastosował wynalezioną przez siebie technikę melodii barw dźwiękowych (tzw. Klangfarbenmelodie ), polegającą na przedstawianiu jakiegoś współbrzmienia w różnych postaciach kolorystycznych poprzez różne opracowania instrumentacyjne (technika ta stała się punktem wyjścia dla punktualizmu Weberna). W dziełach scenicznych skomponowanych przed wybuchem I wojny świat.: tzw. mimodramie Oczekiwanie (Erwartung, Praga 1924), dramacie muz. Szczęśliwa ręka (Glückliche Hand, Wiedeń 1924) oraz melodramacie Pierrot lunaire (1912), na głos recytujący i 8 instrumentów, wg poematów A. Girauda, a także w zbiorze pieśni Das Buch der hängenden Gärten (1908), wg poematów S. George’a, kompozytor uległ charakterystycznej dla tego okresu stylistyce ekspresjonistycznej. W melodramacie Pierrot lunaire wprowadził tzw. śpiew mówiony (Sprechgesang ), rodzaj melodeklamacji o nie określonej dokładnie wysokości śpiewanych dźwięków. W latach międzywojennych, w takich jego kompozycjach, jak Pięć utworów na fortepian (1920–23), Serenada na głos i zespół kameralny (1923), dojrzewała nowa metoda komponowania — za pomocą techniki dodekafonicznej. W 1923 Sch. skomponował pierwsze dzieło całkowicie dodekafoniczne, Suitę na fortepian (opublikowana 1925), po której nastąpiła seria utworów komponowanych tą techniką, m.in. Kwintet na instrumenty dęte (1924), orkiestrowe Wariacje (1928) i wreszcie monumentalna, nie dokończona opera Mojżesz i Aron (1930–32, wyst. 1957 w Zurychu). Mimo radykalizmu nowej techniki, kompozytor nadawał swym dodekafonicznym utworom jeszcze klas. formy muz. — suity, kwartetu czy kwintetu. W amer. okresie twórczości złagodził nieco surowe rygory dodekafonii, komponował też utwory tonalne (kantata Kol Nidre na głos mówiony, chór i orkiestrę 1938), zbliżone znów do stylistyki ekspresjonistycznej, podejmujące tematykę rel., społ. i polit. (widoczną już w operze Mojżesz i Aron, komponowanej do własnego libretta). Z okresu II wojny świat. pochodzą 2 dzieła, nawiązujące pośrednio i bezpośrednio do tego tragicznego czasu: Oda do Napoelona na głos mówiony, kwartet smyczkowy i fortepian (1942) oraz kantata Ocalały z Warszawy (1947), oparta na relacji ocalałego świadka zagłady getta żydowskiego w Warszawie. Znaczenie Twórczość Sch. wywarła ogromny wpływ na muzykę XX w., rewolucjonizując ją i wskazując jej nowe kierunki rozwoju. Dziełu Sch. (oraz I. Strawinskiego) poświęcił swoją Filozofię nowej muzyki Th.W. Adorno, czyniąc w niej z Sch. protagonistę i rzecznika postępu w muzyce; Th. Mann opisał metodę kompozytorską opartą na dodekafonii Sch. w swej powieści Doktor Faustus .

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 16:12 Alexandre Desplat The Beach
  • 16:15 Thomas Newman The Green Mile
  • 16:24 Agnes Obel Between The Bars
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 337, Sunday, 29 November 2020
  • 1
    John Powell
    Jak wytresować smoka 2
    Dragon Racing
  • 2
    Harry Gregson-Williams /...
    Mulan
    Loyal Brave True
  • 3
    Billie Eilish, Finneas...
    No Time To Die
    No Time To Die
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2020 RMF Classic