Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

ROMANTYZM W MUZYCE

romantyzm w muzyce, kierunek w muzyce rozwijajacy się zwł. w końcu XVIII i 1. poł. XIX w. Pojęcie „romantyzm w muzyce” należy do klas., powstałych jeszcze w XIX w., pojęć muzykologii hist. (nauki o stylach). Romantyzm jako wielki prąd duchowy o genezie lit., przenikający wszystkie dziedziny kultury, pojawił się także, a może przede wszystkim w muzyce; tu zaczął się najwcześniej i wygasł najpóźniej. Z hist. punktu widzenia można go pojmować trojako: wąsko, ograniczając jego zasięg do 1. poł. XIX w.; szerzej, rozciągając go na cały XIX w.; najszerzej, w ramach symbol. dat 1750–1911, wyznaczonych śmiercią J.S. Bacha i G. Mahlera (prekursorem tak szeroko pojętego r. byłby, ze swoją muzyką „wzmożonej uczuciowości” C.Ph.E. Bach). Czwarty sposób pojmowania — ahistoryczny — odwołuje się do uczuciowo-lirycznego „pierwiastka” czy „ducha” romantyzmu, nawiedzającego muzykę od czasów średniow. trubadurów, truwerów i minnesingerów, a kulminującego w XIX w. Genialnym protagonistą i prekursorem XIX-wiecznego romantyzmu jest 3. z klasyków wiedeńskich — L. van Beethoven. Według konwencjonalnych podziałów — r. w m. XIX w. przeciwstawia się klasycyzmowi w muzyce XVIII w.; także konwencjonalnie dzieli się romantyzm na: wczesny (C.M. von Weber), dojrzały (F. Schubert, R. Schumann, F. Mendelssohn-Bartholdy, F. Chopin), neoromantyzm (H. Berlioz, F. Liszt, R. Wagner, G. Verdi) i romantyzm późny (A. Bruckner, J. Brahms, A. Dwořák, P. Czajkowski, E. Grieg, Mahler, R. Strauss, J. Sibelius), choć chronologia tego podziału nie pokrywa się z cezurami pokoleniowymi. Reprezentatywne dla muzyki romantyzmu rodzaje to: muzyka symfoniczna, fortepianowa, kameralna i rel.; gatunki: symfonia, poemat symfoniczny, miniatura fortepianowa, kwartet smyczkowy, trio fortepianowe, kwintet fortepianowy, pieśń solowa, pieśń chóralna, opera, dramat muz., oratorium, kantata, msza; formy: forma sonatowa, wariacje. Romanyzm spowodował wśród elit kult. XIX w. zasadniczą zmianę świadomości muzyki (świadczą o tym wymownie pisma romant. pisarzy i filozofów r.: Novalisa, F. Schlegla, W.H. Wackenrodera, E.T.A. Hoffmanna, F.W.J. von Schellinga, A. Schopenhauera). W hierarchii sztuk muzyka, zwł. instrumentalna, zajęła wtedy miejsce najwyższe, uprzywilejowane, bliskie filozofii — metafizyki, z którą, jak sądzili romantycy, była blisko spokrewniona. W XIX w. muzyka, po raz pierwszy w tak szerokim zakresie, stała się w literaturze przedmiotem filoz. rozważań. Powstała wówczas filozofia muzyki; można ją wywieść z pism: Schlegla, G.W.F. Hegla, Schellinga, S. Kierkegaarda, a zwł. Schopenhauera, w którego gł. dziele — Świat jako wola i przedstawienie — zyskała najpełniejszą postać. Jednym z nacz. symptomów romantyzmu było również to, że muzyka pobudzała do refleksji nad nią samą, stała się obiektem fascynacji intelektualnej. Fascynowała „nadsłowna”, ekspresyjna mowa muzyki; jej niezwykła zdolność wyrażania, obrazowania, opisywania, przedstawiania wszystkiego: Kosmosu, Człowieka, Bytu, Boga. Powstawały koncepcje: muzyki programowej, inspirowanej literaturą, narracyjnej, poet., dram., a także — muzyki absolutnej, metafiz., oddającej istotę Bytu — Absolut. Frapowała dialektyczna natura muzyki: z jednej strony jej skrajna autonomia, byt „sam w sobie”, z drugiej — żywa „korespondencja” z innymi sztukami. Beethoven, wielki protagonista romantyzmu muz., wykreował nowy typ formy dialektycznej, dynamiczno-rozwojowej, pobudzając tym samym u swoich XIX-wiecznych następców pragnienie inicjujące dążenia do pełnej formy romantycznej. Jednakże romantyzm nie stworzył zasadniczo nowych form i gatunków muzyki; powstawały one wcześniej, zwł. w czasach baroku i klasycyzmu. Przejmując bogatą spuściznę form i gatunków XVIII w. — Bacha i klasyków — romanyyzm eksploatował ją niemal do granic możliwości, stawiając w centrum doświadczeń kompozytorskich formę sonatową. Jako prąd duchowy maksymalistyczny, we wszystkich dziedzinach, których dotyczył, dążył do osiągnięcia pełni także w muzyce. W konsekwencji wykreował formę muzyki wynikającą wprost z rdzenia romant. postrzegania świata, z na wskroś metafiz. poczucia rzeczywistości: formę wydłużanego czasu (odczucie nieskończoności, pragnienie wieczności) i rozszerzanej przestrzeni (romant. tęsknota za dalą). Istotę takiej formy profetycznie określa zdanie z pism Novalisa: Istnieje w nas szczególna skłonność do rozprzestrzeniania się we wszystkich kierunkach wokół nieskończenie głębokiego centrum . Sednem formy romant., jako spotęgowanej konsekwencji formy Beethovenowskiej, była ekspresja, a więc to, co odczuwalne, wyczuwalne, intuicyjne, nadpojęciowe. Romantyczna wyobraźnia wielkich kompozytorów XIX w. — Schuberta, Schumanna, Chopina, Berlioza, Liszta, Wagnera, Brucknera, Brahmsa, Mahlera, Straussa — dążyła więc do pełni muzyki mającej formę powstającą dialektycznie: przez wybór, mieszanie, syntezę różnych, branych z bliższej i dalszej przeszłości, sposobów kształtowania, wzorców formowania, modeli formy; forma ta, w swojej idei, powstaje w rezultacie skupiania i zarazem otwierania. Jej frapująca paradoksalność polega też na tym, że czerpie ona gł. z klas. wzorców formowania, wykształconych w XVIII w., swobodnie je mieszając, przekształcając, kontaminując, powodowana nadrzędnym principium: wzmożonej ekspresji, intensyfikowania mowy dźwięków zdolnej przekazać, zasugerować słuchaczowi najbardziej ważkie treści i najdonioślejsze przesłania. Do takiej — eklektycznej w pozytywnym sensie — pełni romant. formy zbliżali się najbardziej: Liszt w swoich symfoniach programowych i fortepianowej Sonacie h-moll, Wagner w dramatach muz., Mahler w symfoniach. W najszerszym pojęciu stylu, jako zespołu cech charakteryzujących daną dziedzinę, można mówić również o stylu romant. i jego kolejnych fazach w twórczości wybitnych kompozytorów XIX w.: od Beethovena po Mahlera, R. Straussa, Sibeliusa, M. Regera oraz A. Schönberga (we wczesnym okresie jego twórczości). Podłożem materiałowym i warunkiem zaistnienia stylu romant. w muzyce był system tonalny dur-moll, przejawiający się w rozwiniętej harmonice funkcyjnej, natomiast nacz. cechami tego stylu były: ekspresyjna melodyczność, przenikająca całą tkankę utworu, oraz intensywna harmoniczność z gęstą siecią funkcji współbrzmieniowych i akordowych napięć; w konsekwencji nastąpiło spotęgowanie ekspresji w stopniu nie spotykanym przed XIX w. (u Wagnera, Brucknera, Mahlera, Straussa). W ramach stylu romant. rozwijały się ponadto — po raz pierwszy w taki sposób i w tak szerokim zakresie — style nar.: niem., fr., wł., ros., pol., czeski, norweski, inspirowane m.in. folklorem muz.; muzyka zyskała silne i nowe znamiona odrębności etnicznych. Styl romant. w muzyce implikuje bardzo bogatą problematykę muzykologiczną (w rozszerzonym sensie). Muzyka r., obecnie słuchana i na nowo odkrywana, skłania zwł. do interpretacji hermeneutycznych; do wynajdywania w niej i określania symbol. znaczeń, skojarzeń, odniesień, przedstawień a także m.in.: podobieństw muzyki z literaturą, teatrem, sztukami plast., analogii z religią, filozofią, teologią. W okresie romantyzmu muzyka ujawniła swoje najrozmaitsze aspekty: była przede wszystkim wyrazem uczuć w ich pełnej skali odcieni, zogniskowanych wokół centrum — miłości; promieniowała intensywnym, romant. pięknem. Przejawiały się w niej wzniosłość i powaga, ale także żart, ironia, groteska, sarkazm. Muzyka przedstawiała, w całej rozciągłości i przejmująco sugestywnie, znamienny dla romant. odczuwania świata stan — topos Wędrówki. Manifestowały się w niej bezpośrednio aktywne strony ludzkiego życia: energia, siła, wola, czyn, choć w równej mierze skłaniała się ona w stronę medytacji, kontemplacji i modlitwy. Znamienna dla muzyki dramaturgia formy muz. stanowiła odwzorowanie dramatyzmu ludzkiej egzystencji. Swoim „dzianiem się” muzyka r. była zdolna sugestywnie przedstawiać, niejako konkretyzować słuchowo sytuacje graniczne ludzkiej egzystencji: cierpienie, winę, walkę, śmierć, jak też przejmująco dawać wyraz, przyrodzonemu ludzkiej kondycji, tragizmowi. W tym wszystkim była wspaniałą manifestacją siły romant. wyobraźni, intensywnego poczucia fantazji, fantazyjności, fantastyki. Wreszcie ujawniła jeszcze jedną, odkrytą i uwydatnioną przez kompozytorów XIX w. (inspirowanych może ówczesnym zafascynowaniem przeszłością), szczególnie frapującą właściwość: swoim „dzianiem się”, rozgrywaniem, dźwiękową konkretyzacją utworów muzyka przedstawia współczesność — to, co jest tu i teraz, a zarazem jest zdolna przywracać przeszłość — przez stylizacje, archaizacje, nawiązywania do dawnych form, gatunków, stylów, sposobów komponowania muzyki. Dla romantyków, podobnie jak dla kompozytorów epoki baroku, muzyka była sztuką symbol., swego rodzaju językiem. Kompozytorzy romant. pytali więc na nowo: Co muzyka znaczy? Do jakiej rzeczywistości mogą odnosić się jej formy? Co mogą oznaczać jej elementy, części, całostki? Jaka jest siła sugestii dźwiękowego symbolu? W przeciwieństwie jednak do muzyki baroku, muzyka r. nie wytworzyła uniwersalnego systemu (językowego) skonwencjonalizowanych figur znaczeniowych. Język dźwiękowy romantyków był nieporównanie bardziej swobodny, fantazyjny i zindywidualizowany. A przeświadczenie o symbol.-znaczeniowym charakterze muzyki zaowocowało, znamienną dla romant. świadomości, zasadą motywu przewodniego — coś znaczącego. Zasadę tę stosowali w swoich programowych utworach: Berlioz, Schumann, Liszt, natomiast najbardziej konsekwentnie i w najszerszym zakresie — Wagner, który w swych dramatach muz. z genialną siłą rozwinął cały system motywów znaczeniowych, reprezentujących: dramatis personae, uczucia i namiętności, kluczowe dla akcji wydarzenia, szczególnie ważne przedmioty, charakterystyczne stany rzeczy.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 19:00 Tony Bennett, Amy Winehouse Body & Soul
  • 19:03 Bill Conti Falcon Crest
  • 19:06 Max Steiner 'Tara Theme cz.1
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 286, Sunday, 23 June 2019
  • 1
    Daniel Bloom / Leszek...
    Słodki koniec dnia
    Poetessa
  • 2
    Elton John
    Król lew
    Can You Feel The Love Tonight
  • 3
    Lady Gaga / Bradley Cooper
    Narodziny gwiazdy
    Shallow
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic