Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

RENESANSU MUZYKA

renesansu muzyka, odrodzenia muzyka, stadium w rozwoju muzyki eur. obejmujace okres ok. 1430–ok. 1600. Termin „renesans” odnosił się początkowo do rozwoju sztuk plast. i podkreślał nawiązania tych sztuk do kultury antycznej. Na przeł. XIX i XX w. termin ten przejęli także historycy muzyki (np. H. Expert, H. Riemann), a później większość historyków (zwł. ros. i amer., np.: T. Liwanowa, R. Gruber, W. Apel, G. Reese). Stanowisko to było sprzeczne ze stanowiskiem niektórych innych historyków, nie uznających r. za wyodrębniony okres (A.W. Ambros) i nie wprowadzających go do periodyzacji historii muzyki (E. Wellesz, A. Schering, H. Besseler, którzy uważali, że po epoce średniowiecza następował bezpośrednio w latach 30. XVI w. okres baroku). W oznaczeniu granic chronologicznych muzyki r. zarysowały się wśród historyków muzyki znaczne rozbieżności. Według Riemanna epoka r. w muzyce rozpoczyna się już w XIV w., wg Reese’a, który wiąże ją z powstaniem fauxbourdonu, trwa ona od 1430, wg Apla od poł. XV do końca XVI w., natomiast wg E.J. Denta od ok. 1600, tzn. od powstania monodii i opery. Wahania historyków miały kilka przyczyn: podstawowe kryterium wyróżniania renesansu, wyrażające się w nawiązywaniu do kultury staroż., znalazło pełne zastosowanie już wobec średniowiecza, korzystającego ze zdobyczy starogr. teorii muzyki, natomiast tendencja do odrodzenia dramatu antycznego w muzyce (w gatunku opery) zaznaczyła się dopiero z początkiem okresu baroku. Również rozwój muzyki świeckiej nie był wyłączną zdobyczą renesansu (o czym świadczy m.in. rozwijająca się bujnie w średniowieczu liryka trubadurów i truwerów), zwł. że w okresie renesansu następował dalszy rozwój muzyki religijnej. Zjawiska te świadczą o tym, że tradycje muzyki średniow. były w okresie renesansu ciągle żywe. Tym niemniej nastąpiły też wtedy znaczne przeobrażenia struktury dzieła muz., sięgające od podstaw tonalnych aż po szczegóły kontrapunktyczne i harmoniczne. Wprawdzie średniow. system modalny nadal pozostawał podstawą tonalną dzieła muz., jednak na jego podstawie zaczęła się kształtować nowa koncepcja tonalna, której istotą była harmonika oparta na strukturze akordowej, realizowanej w ramach faktury 4-głosowej, z głosem basowym jako podstawą. Oznaczało to odwrót od linearnej faktury diskantowo-tenorowej, charakterystycznej dla okresu średniowiecza. Początkiem tych zmian było powstanie fauxbourdonu (ok. 1430). Proces rozkładu systemu modalnego coraz wyraźniej zaznaczał się w XVI w. wskutek powstania zależności dominantowo-tonicznej i wprowadzenia chromatyki, modyfikującej średniow. modi. Zjawiska te szczególnie plastycznie wystąpiły w twórczości C. de Rore, L. Marenzia, C. Gesualda da Venosa. Rozwojowi czynnika akordowego sprzyjały także pewne typy faktury instrumentalnej, zwł. lutniowej. Zmiany w strukturze tonalnej doprowadziły do wykształcenia się nowych zasad techniki kontrapunktycznej, którą ostatecznie skodyfikowali najwybitniejsi teoretycy renes., gł. J. Tinctoris i H. Glareanus. Powstał w ten sposób tzw. kontrapunkt staroklasyczny. W okresie r. zmieniła się rola cantus firmus, który stał się rodzajem tematu. Wprawdzie technika cantus firmus utrzymywała się aż do poł. XVI w., o czym świadczą np. niektóre msze G.P. da Palestriny, to jednak już w 1. poł. tego wieku następował odwrót od niej. Zmiany te znalazły najpełniejszy wyraz w twórczości N. Gomberta, który zastąpił technikę cantus firmus zasadą przeimitowania. Do ostatecznego przezwyciężenia techniki cantus firmus przyczyniła się, powstała ok. poł. XVI w. w szkole weneckiej, polichóralność; jej wybitnymi przedstawicielami byli A. i G. Gabrieli. Mimo stosowania — jako podstawowej faktury — 4-głosu, a w 2. poł. XVI w. 5-głosu, w muzyce renesansu zwiększała się liczba głosów kompozycji (do 12 i więcej); w okresie późnego renesansu charakterystyczne było operowanie zmienną liczbą głosów (np. w Lamentacjach da Palestriny). Na okres renesansu przypadł niezwykle bujny rozkwit muzyki wokalnej a cappella, obejmującej gatunki muzyki rel., gł. mszę i motet, wykorzystujące kunsztowne środki polifoniczne. Mistrzami tych gatunków byli J. Okeghem, J. Obrecht, O. di Lasso, da Palestrina (np. Missa Repleatur os eum laude, będąca cyklem kanonów). Rozwój konstruktywizmu przyczynił się do powstania specjalnego typu form kontrapunktycznych, tzw. kanonów enigmatycznych, których zasady konstrukcyjne należało rozszyfrować na podstawie ogólnych wskazówek; np. wskazówka misericordia et veritas obiaverunt sibi [miłosierdzie i prawda są sobie przeciwstawne ] oznaczała odczytywanie melodii od końca. Do gł. gatunków muzyki świeckiej tego okresu należały: chanson (C. Jannequin), frottola, villanella (B. Tromboncino, M. Cara), madrygał (A. Willaert, C. de Rore, L. Marenzio), u C. Gesualda o znacznie rozwiniętej chromatyce. W r. radykalnie zmienił się, w porównaniu ze średniowieczem, stosunek kompozytorów do tekstu. Wyrazem nowej postawy było wnikanie w semantykę słowa, zgodnie z ówczesną koncepcją estetyczną, zawierającą się w postulacie imitazione della natura [naśladowanie natury ]. Z końcem XVI w. ukształtowały się samodzielne formy instrumentalne: ricercar i canzona, powstałe wskutek opracowywania na instrumenty wokalnych motetów i chansons. Ricercar, w którym zaznaczyła się tendencja do ujednolicenia materiału tematycznego, stał się początkiem dla powstałej w okresie baroku fugi, natomiast z canzony rozwinęła się w XVII w. sonata. W m.r. wykrystalizowały się również podstawy suity, której zalążkiem były zestawiane parami kontrastowe tańce, np. powolna pawana i szybka gagliarda. W muzyce pol. okres renesansu przypadł na XVI w.; odznaczał się żywiołowym rozwojem muzyki wielogłosowej, reprezentowanej przez takie gatunki, jak: msza (M. Leopolita, T. Szadek, K. Borek), motet (Wacław z Szamotuł), pieśń (Wacław z Szamotuł, Cyprian Bazylik, Mikołaj Gomółka). Wielogłosowe pieśni występowały ponadto w tabulaturach organowych Jana z Lublina i klasztoru Św. Ducha w Krakowie oraz w Kancjonale Puławskim i Kancjonale Zamojskim . O prężnym rozwoju muzyki lutniowej zadecydowała działalność znakomitych lutnistów-kompozytorów: V. Bakfarka, a na przeł. XVI i XVII w. — W. Długoraja, Jakuba Polaka i Diomedesa Catona. Teorię muzyki w tym okresie reprezentują traktaty J. Libana z Legnicy i Sebastiana z Felsztyna.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 04:13 Daniel Pemberton All the Beauty in the World
  • 04:17 Nikita Magaloff, Fryderyk Chopin Mazurka in D major Opus 33 No.2
  • 04:20 Ludwig van Beethoven Violin Concerto in D major Opus 61 (3)
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 293, Sunday, 20 October 2019
  • 1
    Henry Mancini / Audrey Hepburn
    Śniadanie u Tiffaniego
    Moon River
  • 2
    Kortez
    Kamerdyner
    Stare drzewa
  • 3
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic