Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

PIEŚŃ

pieśń, utwór wokalny, na ogół do tekstu lirycznego, solowy lub chóralny, wykonywany: a) z towarzyszeniem instrumentu solo, zwykle strunowego, np. w staroż. Grecji z akompaniamentem liry, kitary, w czasach nowoż. gitary, od końca XVIII w. najczęściej fortepianu (p. na głos męski lub żeński, także duety, tercety itd., niektóre p. chóralne); b) z towarzyszeniem kameralnego zespołu instrumentalnego; c) z towarzyszeniem orkiestry (p. orkiestrowe, symfoniczne); d) a cappella (p. powszechne, p. chóralne). Gatunek p. rozwinął się w średniowieczu w twórczości trubadurów i truwerów, początkowo w postaci 1-głosowej, następnie także wielogłosowej (G. de Machault). Na terenach obecnej Francji uprawiano takie formy p., jak ballada, rondo, virelai; wł. odpowiednikiem francuskiej p. były madrygały i ballaty. W 2. poł. XV i w XVI w. pojawiły się nowe formy p.: we Włoszech — frottola, villanella, strambotto, oda, sonet, we Francji — chanson, w Hiszpanii — villancico. Wykonywano je z towarzyszeniem instrumentów albo a cappella jako utwory chóralne lub przeznaczone na zespół solistów. Były to przeważnie p. zwrotkowe. W latach 30. XVI w., pod wpływem motetu, rozwinął się madrygał jako forma przekomponowana (J. Arcadelt, Ph. Verdelot, C. Festa, później C. de Rore, F. de Monte, L. Marenzio, C. Monteverdi, C. Gesualdo). W XVII w. madrygał wszedł do większych form, zwłaszcza do opery. Samodzielnie rozwijały się tylko p. o charakterze popularnym (canzonetty). P. odrodziła się dopiero w XVIII w. jako p. solowa z akompaniamentem fortepianu (J.F. Reichardt, K.F. Zelter, J.R. Zumsteeg, także klasycy wiedeńscy). Okres największego rozwoju p. to XIX w. P. kultywowano wtedy w większości ośrodków nar., zwłaszcza w Austrii i Niemczech (F. Schubert, R. Schumann, J. Brahms, H. Wolf), także w Rosji (P. Czajkowski, M. Musorgski). Najważniejszym i najpłodniejszym twórcą p. romantycznej (ponad 600 utworów) był Schubert; stworzył on wzorce dla wszystkich rodzajów p.: zwrotkowej (wszystkie zwrotki mają jedno opracowanie muz.), wariacyjnej (opracowanie pierwszej zwrotki, tak jak temat w wariacjach, podlega zmianom w zwrotkach następnych) i przekomponowanej (wszystkie zwrotki otrzymują odrębne opracowanie muz.). Drugim wybitnym twórcą p. w tym okresie był Schumann; p. przekomponowana znalazła najszersze rozwinięcie w twórczości Wolfa. W romantyzmie powstały też cykle p., oparte na jednym wątku tematycznym (Piękna młynarka i Podróż zimowa Schuberta; Miłość poety, Mirty, Miłość i życie kobiety Schumanna; Spanisches Liederbuch i Italienisches Liederbuch Wolfa). Typową dla XIX w. tendencję do powiększania rozmiarów formy i pomnażania środków wykonawczych odzwierciedla p. orkiestrowa (Les nuits d’été H. Berlioza, Kindertotenlieder G. Mahlera). Na pocz. XX w., w okresie symbolizmu (C. Debussy, M. Ravel) na pierwszy plan w p. wysunął się tekst, często traktowany deklamacyjnie; jednocześnie rozwinął się język harmoniczny. Zerwanie z zasadami tonalności i wprowadzenie serialnej techniki dodekafonicznej nastąpiło w twórczości A. Schönberga i A. Weberna; u Schönberga pojawił się też tzw. Sprechgesang (śpiew mówiony). W neoklasycyzmie, mimo antyromant. nastawienia, stworzono wiele p. o lirycznym charakterze (cykl Marienleben P. Hindemitha). Jednocześnie powstawały p. z lud. inspiracji (Ravel, M. de Falla, L. Janáček, I. Strawinski, B. Bartók). Obsada była zróżnicowana — głosom solowym (lub chórowi) towarzyszył nie tylko fortepian lub orkiestra, lecz także zespoły kameralne (Les chansons madécasses Ravela, Herzgewächse Schönberga) lub nietypowe instrumenty solo (Rossignol, mon mignon A. Roussela na głos i flet). W poł. XX w. kompozytorzy, w celu osiągnięcia nowych efektów brzmieniowych, zaczęli swobodniej traktować tekst słowny, przestawiając zgłoski i sylaby, wprowadzali nowe rodzaje artykulacji: rodzaj wokalnego frullata, gwizd, syk, krzyk (K. Penderecki). Pod koniec XX w. (na fali postmodernizmu) nawiązano do tradycyjnego rozumienia p. i śpiewu, powróciła kantylena, romant. ekspresja lub inspiracja barokowa. W Polsce zainteresowanie tym gatunkiem wzbudziły na pocz. XIX w. Śpiewy historyczne J. Ursyna Niemcewicza z muzyką różnych kompozytorów. Polski typ p. romantycznej, z silnymi akcentami nar. i lud., stworzyli F. Chopin i S. Moniuszko (Śpiewniki domowe ). Do tej tradycji nawiązywali W. Żeleński, Z. Noskowski, E. Pankiewicz. W XX w. p. wprowadzali do swojej twórczości: M. Karłowicz, K. Szymanowski, S. Wiechowicz (p. chóralne), K. Sikorski, J. Maklakiewicz, T. Paciorkiewicz, E. Pałłasz, A. Koszewski; z młodszych kompozytorów m.in. P. Mykietyn. P. polską i obcą, jako przedmiot badań teoret. i hist., ujmuje seria Muzyka i liryka pod redakcją M. Tomaszewskiego (z. 1–10 1989–2002). Zobacz też śpiew.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 05:27 Marco Beltrami Ben-Hur Theme
  • 05:30 Laurent Petitgand Allegro
  • 05:34 Daniel Hope Fragment Lata z Czterech Pór Roku w aranżacji Maxa Richtera
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 265, niedziela, 13 stycznia 2019
  • 1
    Jóhann Jóhannsson
    Nowy początek
    Kangaru
  • 2
    Kortez
    Kamerdyner
    Stare drzewa
  • 3
    John Williams
    Poszukiwacze zaginionej Arki
    Theme
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic