Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

ORGANY

organy [gr. rganon narzędzie ], instrument muzyczny z grupy aerofonów (klawiszowych); O. składają się z: zespołu piszczałek, którego widoczna część tworzy prospekt (reszta jest schowana w tzw. szafie), mechanizmu powietrznego i mechanizmu gry. Piszczałki dzielą się na wargowe (z wargą, jak we flecie) i językowe (z języczkiem, jak w fisharmonii). Każda wydaje tylko jeden dźwięk o stałej wysokości, głośności i barwie. Są zgrupowane (od największej do najmniejszej) w tzw. głosach, zw. też rejestrami (registrami), czyli w zespołach o jednorodnym brzmieniu. Barwa brzmienia danego głosu o. zależy od kształtu zgrupowanych w nim piszczałek, ich menzury (stosunku średnicy do długości), materiału, z jakiego są zrobione, oraz od konstrukcji (inaczej brzmią piszczałki językowe, inaczej wargowe). Głosy organowe określa się nazwami instrumentów o pokrewnym brzmieniu (np. flauto, gamba, dulzian) lub innymi nazwami umownymi (np. vox coelestis, subbas, oktawa); tzw. mikstury to grupy odpowiednio dobranych i połączonych głosów. Liczba głosów i ich rodzaje decydują o wielkości i walorach instrumentu. Mechanizm powietrzny tłoczy powietrze do piszczałek. Składa się z miechów (niegdyś poruszanych siłą mięśni tzw. kalikantów, obecnie zastępowanych elektr. wentylatorem), zbiorników wiatrowych, utrzymujących stałe ciśnienie powietrza, wiatrownic, rozdzielających powietrze do poszczególnych piszczałek, i przewodów kanałowych, łączących elementy mechanizmu powietrznego. Mechanizm gry obejmuje: stół gry (tzw. kontuar), wyposażony w klawiatury: ręczne, zw. manuałami (zwykle 1–4), i nożną, zw. pedałem, przyrządy rejestrowe do włączania głosów (zw. też rejestrami lub registrami), łączniki (tzw. kopulacje, np. manuałowe, pedałowe, kombinacyjne), przełączające głosy z jednego manuału do drugiego lub z manuałów do pedału i odwrotnie, oraz trakturę, dzięki której jest przekazywany ruch klawiszy i przyrządów rejestrowych do mechanizmu powietrznego (na wentyle regulujące dopływ powietrza do piszczałek). Rozróżnia się trakturę: mechaniczną, składającą się z zespołu dźwigni, pneumatyczno-rurkową, działającą za pomocą sprężonego powietrza, i elektryczną, wykorzystującą działanie elektromagnesów do przenoszenia impulsów z klawiszy. Prospekt jest obudową o. i decyduje o ich zewn. wyglądzie. Kształt i rodzaje prospektów zmieniały się w historii o. Do najpiękniejszych są zaliczane prospekty barok. o monumentalnej architekturze i licznych rzeźbach. Współczesne prospekty cechuje prostota i oszczędność elementów dekoracyjnych; kładzie się w nich akcent na efektowne ustawienie zewn. rzędów piszczałek. Wynalazek o. przypisuje się aleksandryjskiemu mechanikowi, Ktesibiosowi (III w. p.n.e. ). Zbudował on o. hydrauliczne, w których ciśnienie powietrza powstawało przez tłoczenie wody z jednego zbiornika do drugiego. Od IV w. były już znane o. z miechami. Szczególny rozwój tego instrumentu nastąpił w XVII w.; w XIX i XX w. wprowadzono wiele ulepszeń techn., m.in. dzięki wykorzystaniu energii elektrycznej. Do największych o. należy instrument w Atlantic City (12 klawiatur, 455 rejestrów, ponad 33 000 piszczałek), do najstarszych — zabytkowe o. z pocz. XVI w., zachowane w Holandii (Alkmaar, Oosthuizen) i Niemczech (Lubeka). W Polsce do najciekawszych tego typu instrumentów należą o. m.in. : we Fromborku, Jędrzejowie, Leżajsku, Kamieniu Pomorskim, Kazimierzu Dolnym, Oliwie, Olkuszu i Świętej Lipce. Odmianami małych o., popularnych zwłaszcza w okresie renesansu, są: pozytyw, o piszczałkach wyłącznie wargowych (także wydzielona część w dużych o.), portatyw, będący przenośnym pozytywem, oraz regał, o piszczałkach wyłącznie stroikowych. W XX w. powstawały różne odmiany o. elektrycznych i elektronicznych ( elektrofony), np. o. Baldwina, o. Hammonda, o. Wurlitzera.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 09:54 Miloš Karadaglić And I Love Her
  • 10:03 Gioacchino Rossini Fragment Uwertury do Wilhelma Tella
  • 10:06 John Williams Star Wars - Main Title
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 297, Sunday, 17 November 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    Alan Silvestri
    Forrest Gump
    Suita
  • 3
    Łukasz Pieprzyk
    Legiony
    Zakończenie
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic