Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

OPERA

opera [wł. < łac. ], dramatyczno-muzyczny, wokalno-instrumentalny, z akcją dramatyczną, monologami i dialogami ujętymi w libretcie, przeznaczony do wykonania na scenie (z odpowiednią scenografią), zwykle w specjalnie do tego celu zbudowanym teatrze operowym, również zwanym operą. O. jest wspólnym dziełem kompozytora i librecisty (ze służebną rolą tego drugiego), przygotowanym przez reżysera i scenografa (autorów inscenizacji i scenografii), przedstawianym przez dyrygenta oraz śpiewaków (solistów i chórzystów, przygotowanych przez korepetytorów i chórmistrza) i instrumentalistów orkiestry, czasem też przez tancerzy (realizujących układy baletowe oprac. przez choreografa), aktorów (z rolami mówionymi) i mimów. Również gatunek dram.-muz., obejmujący tego rodzaju utwory, powstały na przeł. XVI i XVII w. we Włoszech, uprawiany do dziś przez kompozytorów na całym świecie. Od XIV w. jest kultywowana — niezależnie od o. europejskiej — starsza od niej i odmienna, o. chińska (opera pekińska). Libretto o. może mieć rozmaitą treść, np. mitol., alegoryczną, baśniową, fantastyczną, hist., realistyczną. Ze względu na treść rozróżnia się: o. seria (poważne), o. buffa (komiczne) i o. semiseria (poważne z elementami komicznymi). Utworami pokrewnymi, zaliczanymi do muzyki rozrywkowej, zwykle o lżejszym charakterze, z przewagą elementów komicznych, a czasem satyrycznych są operetki i musicale. Ze względu na wykorzystanie nowoczesnych środków przekazu rozróżnia się też o. radiowe i o. telewizyjne . W XX w. powstał nowy gatunek dram.-muz., teatr instrumentalny. O. składa się z partii wokalnych — solowych (recytatywy, arie), zespołowych ( ansamble) i chóralnych — wykonywanych zazwyczaj z towarzyszeniem instrumentalnym, z partii czysto instrumentalnych (uwertura, interludia), niekiedy też z partii tanecznych (balet) i mówionych. W o. współczesnych (od XX w.) są czasem wprowadzane wstawki film., efekty dźwiękowe odtwarzane z taśmy, efekty świetlne i in. Forma dram. narzuca podział o. na akty (najczęściej 3–4), a aktów na sceny. Ze względu na przewagę pewnych składników o. rozróżnia się: melodramat, oparty na melodeklamacji przy akompaniamencie instrumentalnym; o. baletową, z tańcem dominującym nad partiami śpiewanymi; o. chóralną, z przeważającymi partiami chóralnymi nad solowymi; śpiewogrę lub singspiel, z rozbudowanymi partiami mówionymi i muzyką ograniczoną do wstawek w postaci pieśni solowych lub chóralnych (odmianą jest o. balladowa, ballad opera); także dramat muzyczny. Powstanie o. jako gatunku dram.-muz. było bezpośrednio związane z działalnością wł. poetów i kompozytorów, zgrupowanych pod koniec XVI w. wokół dworu G. Bardiego we Florencji ( Camerata florencka), choć geneza o. sięga średniow. dramatu liturgicznego (misterium), twórczości dram. trubadurów fr. (tzw. jeux partis, np. Robin et Marion Adama de la Halle), a także późniejszych intermediów, czyli wstawek muz. między aktami dramatu, i komedii madrygałowej (O. Vecchi, A Banchieri). Dążąc do odrodzenia dramatu starogr., w którym doniosłą rolę odgrywał śpiewający chór, czł. Cameraty poszukiwali współcz. odpowiedników takiego gatunku. Na kanwie tych poszukiwań kompozytorzy wypracowali tzw. styl monodyczny ( monodia), oparty na solowym śpiewie recytatywnym z akompaniamentem basso continuo. Utwory uznawane za pierwsze o., określane też mianem renesansowego dramatu muzycznego, to Dafne J. Periego (1597), nie zachowana, i Euridice G. Cacciniego (1600), do libretta O. Rinucciniego, pod pewnym względem także dzieło E. Cavalieriego Rappresentazione di anima e di corpo (1597). Do rozwoju gatunku przyczynili się następnie: C. Monteverdi (Orfeusz 1607) i kompozytorzy szkoły rzymskiej(D. Mazzocchi, S. Landi, M. Rossi), którzy rozgraniczyli arie od recytatywów i rozwinęli komedię muzyczną. Głównym ośrodkiem kultywowania o. barokowej były nadal Włochy, choć gatunek ten pojawił się też w Niemczech, Anglii, Polsce, a zwłaszcza we Francji. W 1637 otwarto w Wenecji pierwszy publiczny teatr operowy, do końca XVII w. działali tam kompozytorzy operowi, tworzący szkołę wenecką (m.in.: Monteverdi — do 1640, F. Cavalli, M.A. Cesti, L. Rossi; później: A. Draghi, G. Legrenzi, A. Stradella, D. Gabrielli). Rozwinęli belcanto, arię da capo ( aria), często z instrumentami koncertującymi, wprowadzili sinfonię, czyli 3-częściową uwerturę wł. (części: szybka–wolna–szybka). Działający we Francji J.B. Lully, opierając się na fr. dramacie i tradycjach baletu dworskiego (tzw. ballet de cour), stworzył oryginalny typ o. francuskiej — 5-aktową tragédie lyrique z prologiem i uwerturą typu fr. (części: wolna–szybka–wolna). Doniosłą rolę w rozwoju o. barokowej i o. wczesnoklasycznej odegrała szkoła neapolitańska, którą reprezentowali m.in. : F. Provenzale, A. Scarlatti, N. Porpora, G.B. Pergolesi, N. Jomelli, T. Traetta, N. Piccini, G. Paisiello, D. Cimarosa, także Niemiec J.A. Hasse, tworzący do klasycyzujących librett, zwłaszcza A. Zena, P. Metastasia i C. Goldoniego. Kompozytorzy ci wprowadzili podział o. na: o. seria i o. buffa, zróżnicowali recytatywy (na recitativo secco i accompagnato), zwiększyli funkcję orkiestry i chóru. Dzięki sztuce śpiewaczej kastratów rozwój belcanta osiągnął wówczas kulminację. We Francji powstały w tym czasie: o. pastoralna i o. baletowa w stylu galant, o. wodewilowa, z silnymi akcentami lud., oraz o. comique (komiczna), z mówionymi dialogami zamiast recytatywów. Gatunki te uprawiano wraz z o. seria. W Niemczech i Austrii rozwinął się singspiel, w Anglii — ballad opera, w Hiszpanii zarzuela z mówionymi dialogami. Reformy o. w duchu klas. dokonał Ch.W. Gluck (Orfeusz i Eurydyka 1762), który muzykę podporządkował akcji dram., wykorzystując libretta o treści mitol., wzbogacając też partie chóru i orkiestry. Syntezą tendencji w o. XVIII w. były dzieła W.A. Mozarta (Uprowadzenie z seraju 1782, Wesele Figara 1786, Don Giovanni 1787, Czarodziejski flet 1791). Na XIX-wiecznej o. silnie zaważyły hasła romant., eksponowane przede wszystkim w tematyce (lud., fantastyczna, nar., hist.). Twórcą niem. opery romant. był C.M. von Weber (Wolny strzelec 1821). We Francji powstała tzw. wielka o. heroiczna (G. Spontini, F. Auber, J.F. Halévy, G. Meyerbeer). Włoską o. wczesnoromantyczną reprezentowali: G. Rossini (Cyrulik sewilski 1813), G. Donizetti (Łucja z Lammermooru 1835), V. Bellini (Lunatyczka, Norma, obie 1831). O. rozwijała się także w szkołach narodowych, zwłaszcza w Rosji (Rusłan i Ludmiła M. Glinki, 1842, Borys Godunow M. Musorgskiego, 1874, Kniaź Igor A. Borodina, 1890, Sadko N. Rimskiego-Korsakowa, 1898) i w Czechach (Sprzedana narzeczona B. Smetany, 1866). W Niemczech R. Wagner zrealizował ideał romant. syntezy sztuk, wzbogacając znacznie zasób środków orkiestrowych i harmonicznych w swych o. i dramatach muz. (Lohengrin 1848, Tristan i Izolda 1859, Śpiewacy norymberscy 1867, tetralogia Pierścień Nibelunga 1854–74), komponowanych do własnych librett i wyst. w zaprojektowanym przez siebie teatrze w Bayreuth. Tendencje realist. ujawniły się w o.: G. Bizeta (Carmen 1875), częściowo G. Verdiego (Rigoletto 1851, Traviata 1853, Aida 1871), a zwłaszcza werystów wł. ( weryzm): P. Mascagniego (Rycerskość wieśniacza 1890), R. Leoncavalla (Pajace 1892) i G. Pucciniego (Cyganeria 1890, Tosca 1900, Madame Butterfly 1904), także w dramatach realist.-psychol. R. Straussa (Salome 1905, Elektra 1909). Na pocz. XX w. rozwijał się dramat symbol. (Peleas i Melizanda C. Debussy’ego, 1902) i ekspresjonistyczny (Oczekiwanie A. Schönberga, 1909, częściowo Wozzeck A. Berga, 1925), o. klasycyzująca (oratoria sceniczne A. Honeggera: Król Dawid 1921 i Joanna d’Arc na stosie 1842; Król Edyp I. Strawinskiego, 1927), hist. (Mathis, der Maler P. Hindemitha, 1938), o. fantastyczna (Miłość do trzech pomarańczy S. Prokofjewa, 1922, Dziecko i czary M. Ravela, 1925), o. realistyczna (Jenůfa L. Janáčka, 1905, Lady Makbet mceńskiego powiatu D. Szostakowicza, 1934, Porgy i Bess G. Gershwina, 1935). Żywotność zachowały także kierunki nar. (M. de Falla i in.). Po kryzysie, trwającym od wybuchu II wojny świat., od poł. XX w. zdaje się napływać nowa fala zainteresowania o. — zarówno twórców (B. Britten, G.C. Menotti, O. Messiaen), jak odbiorców (fr. czasopismo L’Avant-Scène Opéra ). W Polsce o. pojawiła się dzięki Władysławowi IV, który po powrocie z Florencji, gdzie zetknął się z nowym gatunkiem, wystawił 1628 w Warszawie, siłami wł. artystów, dziełko Acys, a 1635 zał. tam stały teatr operowy; działalność teatru została zainaugurowana wystawieniem Il ratto di Helena M. Schacchiego do libretta V. Puccitellego. Zainteresowanie o. wzrosło w 2. poł. XVIII w. i było związane m.in. z działalnością J.A. Hassego, nadwornego kompozytora Augusta III Sasa. Własne teatry operowe fundowali też magnaci, sprowadzający śpiewaków z Włoch. Przełomem było wystawienie 1778 w Warszawie Nędzy uszczęśliwionej M. Kamieńskiego, pierwszej opery pol. (w języku nar.), a następnie działalność W. Bogusławskiego (jako dyrektora teatru i librecisty) oraz kompozytorów: J.D. Hollanda, J. Stefaniego (Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale 1794), J. Elsnera i K. Kurpińskiego (Jadwiga, królowa polska 1814, Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale, zw. Nowymi Krakowiakami 1816). Za twórcę polskiej o. narodowej został uznany S. Moniuszko (Halka 1858 — wersja 4-aktowa, Hrabina 1860, Straszny dwór 1865). Tradycje o. moniuszkowskiej podtrzymywali: W. Żeleński, częściowo I.J. Paderewski. Twórczość operową podejmowali na pocz. XX w. kompozytorzy Młodej Polski: L. Różycki i K. Szymanowski (Król Roger 1926), w okresie międzywojennym: T. Joteyko, P. Rytel, M. Kondracki, po II wojnie świat.: T. Szeligowski (Bunt żaków 1951), R. Palester (Śmierć Don Juana 1961), T. Baird (Jutro 1966), W. Rudziński (Chłopi 1972), Z. Rudziński (Manekiny 1981), K. Penderecki (Diabły z Loudun 1969, Raj utracony 1978, Czarna maska 1986, Ubu król 1991), także: K. Baculewski, Z. Bargielski, A. Bloch, P. Buczyński, E. Knapik, Z. Krauze, P. Mykietyn, E. Sikora, K. Szwajgier, R. Twardowski, L. Zielińska i in. Działa Ogólnopol. Klub Miłośników Opery „Trubadur”.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 01:20 Michał Lorenc Dance
  • 01:23 Johann Strauss I Indianer Galopp, Op. 111
  • 01:25 Jan Sebastian Bach VI Koncert Brandenburski B-dur (3)
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 299, Sunday, 1 December 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    Alan Silvestri
    Forrest Gump
    Suita
  • 3
    Łukasz Pieprzyk
    Legiony
    Zakończenie
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic