Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

MUZYKA

muzyka [łac. < gr. ], sztuka, której tworzywem są percypowane przez ludzi dźwięki, wytwarzane przez nich głosem i/lub za pomocą instrumentów muzycznych; chociaż m. jest rodzajem komunikacji interpersonalnej (z nadawcą, komunikatem i odbiorcą), jeśli nie jest ona związana z jakimś przekazem słownym, na ogół nie niesie takich informacji, jakie niesie np. mowa ludzka; uważa się, że m. jest asemantyczna, czyli pozbawiona znaczeń. Wyjątkiem są pewne systemy komunikowania się ludzi na odległość za pomocą dźwięków instrumentów, np. tam-tamów. Zakres percypowanych przez ludzi dźwięków, będących potencjalnym budulcem m., jest w przybliżeniu określony: młody i zdrowy człowiek odbiera zmysłem słuchu dźwięki, czyli wrażenia zaburzeń falowych, o częst. od ok. 16 do ok. 18 000 Hz (poniżej 16 Hz rozpościera się strefa niesłyszalnych infradźwięków, a powyżej 18 000 Hz — strefa niesłyszalnych ultradźwięków). Praktyka wytwarzania przez człowieka dźwięków muz. jest co najmniej tak dawna, jak mowa ludzka. Za odkrywców m. lub wynalazców pierwszych instrumentów muz. dawne mitologie uznają bogów, legendarnych władców, herosów i mędrców, np. hinduskiego boga Pradźapatiego lub gr. Apollina, chiń. cesarzy Fuxi i Huangdi, bibl. Jubala, gr. filozofa Pitagorasa. Nawet nazwa m. ma źródło w mitach gr.: słowo mousikḗ znaczyło sztukę muz ; ściślej ujmując, samą m. opiekowały się 2 muzy: Euterpe i Polihymnia. Co do genezy m. ukuto wiele hipotez, gł. w XVIII i XIX w.; upatrywano jej źródeł m.in. w zachowaniach ludzi, analogicznych do zachowań zwierząt w czasie godów (K. Darwin), w mowie ludzkiej (J.J. Rousseau, H. Spencer), w nawoływaniach się ludzi (K. Stumpf), w okrzykach i zaklęciach magicznych (J. Combarieu), w naśladowaniu głosów zwierząt (R. Wallaschek), w potrzebie zabawy (K. Groos), w pobudzającej roli rytmicznych ruchów wykonywanych podczas pracy (K. Bücher). Dźwięki muz. cechują się: określoną wysokością (nie w każdym wypadku), głośnością, barwą, czasem trwania i rozległością przestrzenną, dlatego w m., a ściślej w jej poszczególnych utworach, będących celową kombinacją dźwięków rozbrzmiewających w jakimś czasie kolejno lub jednocześnie ( kompozycja), można wyodrębnić kilka elementów (warstw), m.in. : melodię, harmonię, rytm, metrum, dynamikę, agogikę, artykulację, a nawet topofonię, zależną od przestrzennego rozmieszczenia źródeł dźwięku. Początkowo m. miała charakter synkretyczny, tzn. łączyła się w sposób naturalny i nierozerwalny, jak w starogr. chorei, z tańcem i śpiewanym słowem, obecnie może występować zarówno (zwykle jako m. instrumentalna, rzadziej wokalna, np. w postaci bezsłownej wokalizy), jak i łącznie ze ze słowem — w gatunkach wokalnych i wokalno-instrumentalnych (pieśń, kantata, oratorium), gestem, tańcem i akcją sceniczną — w gatunkach scenicznych (pantomima, balet, opera, teatr instrumentalny), a nawet z obrazem film. (m. filmowa). W ciągu wieków powstało wiele rodzajów m., często wzajemnie się przenikających; ich systematyki dokonuje się wg różnych kryteriów. W zależności np. od sposobu przekazu dzieli się m. na przekazywaną za pośrednictwem tradycji ustnej, tzn. przez jej słuchanie i zapamiętywanie (m. ludowa), i na utrwalaną za pomocą notacji muz. (przede wszystkim m. profesjonalna); odrębne miejsce zajmuje improwizacja (). Ze względu na środki wykonawcze rozróżnia się: m. wokalną, m. instrumentalną i m. wokalno-instrumentalną, także m. elektroniczną, a ze względu na liczebność obsady — m. solową (na jeden instrument lub głos śpiewaka, także z akompaniamentem innego instrumentu) i m. zespołową, ściślej: m. kameralną i m. orkiestrową (lub symfoniczną) w wypadku m. instrumentalnej, a m. chóralną w wypadku m. wokalnej. W zależności od pełnionej funkcji rozróżnia się m. religijną (kośc., liturgiczną) i m. świecką, a w tej ostatniej — jej odmiany, służące określonym warstwom i środowiskom społ. (m. dworska, m. ludowa) czy zawodowym (m. wojskowa). Do kategorii m. użytkowej zalicza się m.in. m. taneczną, m. filmową, m. ilustracyjną. Odniesienia m. do innych sztuk, zwłaszcza do literatury, także do filozofii, lub ich brak, dały w XIX w. powód do wyodrębnienia m. programowej i m. absolutnej. Ze względu na liczbę linii melodycznych rozróżnia się m. jednogłosową (monofoniczną) i m. wielogłosową, a ze względu na wzajemne relacje tych linii — m. heterofoniczną, m. polifoniczną i m. homofoniczną. Według kryteriów estetycznych dzieli się m. na tradycyjną i m. nowatorską (awangardową). W m. współczesnej rozróżnia się m. elektroniczną, m. konkretną, a także tzw. live electronic music, a ze względu na zastosowaną technikę kompozytorską — m. dodekafoniczną, m. serialną, m. aleatoryczną i in. Około poł. XX w. powstały też: m. komputerowa, tworzona za pomocą komputera, m. graficzna, oparta na rysunkach sugerujących jej kształt dźwiękowy, m. konceptualna, w postaci pomysłu czy zapisu ogólnej idei, także muz. happening, instalacja i in. Coraz silniej zaznacza się podział na m. poważną, zw. też klas. (ambitniejszą i elitarną) oraz m. rozrywkową (popularną). Przekazywanie m. odbywa się bądź w bezpośrednim kontakcie wykonawcy z odbiorcą (słuchaczem), np. w sali koncertowej, bądź za pośrednictwem radia, telewizji, Internetu oraz za pomocą odpowiedniej aparatury (np. gramofon, magnetofon), odtwarzającej zapisane na jakimś nośniku zdarzenia dźwiękowe (m. mechaniczna). W XX w. próbowano wykorzystywać m. w celach propagandowych ( realizm socjalistyczny — Muzyka), coraz częściej stosuje się ją w celach terapeutycznych ( muzykoterapia). Współczesne środki masowego przekazu, jako narzędzia niezwykle ekspansywnej komercjalizacji m., gł. rozrywkowej, z jej odmianą zw. muzakiem (tłem dźwiękowym emitowanym w miejscach publicznych), umożliwiają dostęp do niej niemal w każdym miejscu globu, naruszając jednak coraz częściej naturalne środowisko akustyczne i sferę prywatności poszczególnych osób. M., jej akustyczne, fizjol., psychol. i socjol. podłoże, istota i funkcje, wewn. zasady (reguły), sposoby jej notowania, dzieła muz. twórców i działalność wykonawców, a także historia stylów, gatunków i form muz., historia instrumentów, instytucji muz. itp., stanowią przedmiot badań muzykologii, teorii m. i estetyki muzycznej. Historia. Okres pierwotny . M., powiązana z tańcem i śpiewem, towarzyszyła różnym przejawom życia społ. naszych przodków; świadczą o tym m.in. rysunki naskalne i wykopaliska potwierdzające istnienie prymitywnych instrumentów muz. (przyjmuje się, że pierwowzorem późniejszych instrumentów strunowych był myśliwski łuk). M. towarzyszyła też pojedynczemu człowiekowi w różnych okresach jego życia: od narodzin i niemowlęctwa, kiedy matka usypiała go kołysaniem i mruczeniem prostej kołysanki, do samej śmierci, kiedy rodzina i członkowie plemienia żegnali go lamentami i płaczem. M. była mocno związana z magią, prymitywnymi wierzeniami, czarami i wróżbami. Ślady tego związku są jeszcze widoczne w reliktowych zwyczajach lud. i w niektórych językach, na co wskazuje etymologia wielu słów odnoszących się do m., np. słowo „gusła” (czary, zaklęcia, wróżby) wywodzi się z prasłow. gąsti (grać na gęślach, skrzypcach); guślarz był zarazem skrzypkiem i wróżbitą; w języku czeskim m. to hudba, odpowiednik staropol. gędźby; podobnie łac. carmen oznaczało nie tylko pieśń, ale też wróżby i czarodziejskie zaklęcia, a vates — wieszcza a zarazem poetę lub śpiewaka. Starożytność (do ok. 300 n.e.). Głównymi ośrodkami życia muz. były: Chiny, Indie, Asyria, Babilonia, Egipt, Grecja, Rzym, Palestyna. Najlepiej zostało poznane ówczesne, dość różnorodne, instrumentarium, poświadczone wykopaliskami, przekazami pisanymi, a zwłaszcza ikonografią. Dużą rolę odgrywała m. w kultach rel., ale jednocześnie istniały jej odmiany świeckie, służące rozrywce i zabawie. Uprawiano m. monodyczną (jednogłosową), mimo istnienia niekiedy zespołów o dużej liczbie instrumentalistów i śpiewaków. Znano śpiew antyfonalny. Dominował jeszcze synkretyzm, złączenie m. ze śpiewem i tańcem. Formy muz., zwłaszcza w Grecji, były związane z rodzajami lit. (epika, liryka, dramat). Choć znana była już notacja muz. (wykorzystująca litery używanego alfabetu), zachowało się niewiele zabytków muz. (np. z terenów Grecji nieco ponad 20). Powstawały pierwsze systemy dźwiękowe (systemy podziału oktawy na mniejsze interwały) — na drodze praktyki muz. i obliczeń teoret. (np. w Grecji systemy Pitagorasa i Didymosa). Teoria łączyła m. z matematyką i astronomią (z koncepcjami kosmologicznymi). Średniowiecze (ok. 300–ok. 1430). M., przede wszystkim rel., reprezentowana gł. przez jednogłosowy chorał gregoriański, rozwijała się najprężniej w chrześc. krajach Europy oraz w postaci odrębnych śpiewów w Bizancjum. Jej formy (psalmy, hymny, sekwencje) były uzależnione od liturgii. Praktykę muz. wspomagali teoretycy (Boecjusz, Guido d’Arezzo, innowator w zakresie notacji muz.). Na przeł. I i II tysiąclecia pojawiła się m. wielogłosowa, m.in. w postaci opartego na chorale organum (szkoły klasztorne, paryska szkoła Notre Dame — Leoninus, Perotinus), konduktu, później motetu (G. de Machault). Jednocześnie kwitła m. świecka, uprawiana przez poetów-śpiewaków — trubadurów i truwerów (Adam de la Halle i in.), a w krajach niem. przez minnesingerów, w postaci jednogłosowych, kunsztownych pod względem lit. i muz., pieśni (ballada, rondo, virelai, lied, madrygał, caccia), oprac. także wielogłosowo (F. Landini). Wielogłosowość rozwinęła się zwłaszcza w schyłkowych okresach: ars antiqua i ars nova, wtedy też wprowadzono notację menzuralną zamiast dawnej neumatycznej i modalnej. Instrumenty na ogół tylko towarzyszyły m. wokalnej (organy w kościołach; z instrumentów świeckich, m.in. fidel, harfa, lira korbowa, zw. organistrum, flety, bębenki). Odrodzenie (ok. 1430–ok. 1600). Okres ten charakteryzował się żywiołowym rozwojem m. wokalnej a cappella. Nastąpiło utrwalenie poczucia harmonicznego ( fauxbourdon w szkole burgundzkiej — G. Dufay; system harmoniczny ujęty przez teoretyka G. Zarlina) oraz znaczne udoskonalenie stylu polifonii wokalnej (na 4–5 głosów) i techniki imitacji w formach rel., takich jak: msza, motet (szkoła flamandzka: J. Ockeghem, J. Obrecht, N. Gombert, Josquin des Prés oraz O. di Lasso; szkoła rzymska — G.P. da Palestrina), oraz w formach świeckich, jak: madrygał (C. de Rore, L. Marenzio), frottola, canzona, chanson (C. Jannequin). Kompozytorzy szkoły weneckiej (A. Willaert, A. i G. Gabrieli) zapoczątkowali styl wielochórowy. Jednocześnie zaczęła się rozwijać m. instrumentalna (preludia, toccaty, ricercary, canzony, wariacje na instrumenty klawiszowe i na lutnię), tworzona przez C. Merulę (zalążki suity), wirginalistów angielskich (W. Byrd, J. Bull, O. Gibbons, T. Morley) oraz działających w różnych krajach organistów i lutnistów, m.in. pol. (Jakub Polak, Diomedes Cato, W. Długoraj) i węgierskich (B. Bakfark). Do ożywienia życia muz. przyczynił się wynalazek druku muz. (liczne drukowane i rękopiśmienne tabulatury organowe i lutniowe). W XVI w. rozwinęły działalność szkoły lutnicze. W Polsce tworzyli: Mikołaj z Radomia (schyłek średniowiecza), Mikołaj z Krakowa, Wacław z Szamotuł, M. Gomółka, M. Leopolita, lutniści. Barok (ok. 1600–ok. 1750). Na przeł. XVI i XVII w. powstała we Włoszech, w kręgu Cameraty florenckiej (J. Peri, G. Caccini), opera, rozwijana w szkołach: rzymskiej, weneckiej (C. Monteverdi) i neapolitańskiej (A. Scarlatti, N. Jommelli, T. Traetta), następnie we Francji (J.B. Lully), Anglii (H. Purcell) i in. krajach. Gatunek ten uległ ostatecznie podziałowi na operę seria i operę buffa (G.B. Pergolesi, N. Piccinni). Towarzyszył mu rozkwit sztuki śpiewu solowego ( belcanto, kastraci). Uprawiano też niesceniczne formy wokalno-instrumentalne: oratorium (G. Carissimi, H. Schütz, G.F. Händel) i kantatę. Jednocześnie usamodzielniła się i rozwinęła m. instrumentalna, zarówno solowa, gł. na instrumenty klawiszowe (preludium, ricercar, toccata, fantazja chorałowa, fuga, suita, sonata triowa), jak i zespołowa, na której gruncie ukształtował się styl koncertujący (concerto grosso, koncert solowy, symfonia koncertująca). M. instrumentalną komponowali: G. Frescobaldi, A. Corelli, A. Vivaldi, D. Scarlatti, J.P. Sweelinck, D. Buxtehude, G.Ph. Telemann, klawesyniści francuscy (F. Couperin, J.Ph. Rameau). Nastąpiła pełna krystalizacja systemu tonalnego dur-moll. Przeważająca początkowo prosta faktura homofoniczna (monodia z towarzyszeniem basso continuo jako reakcja na renes. polifonię wokalną) ustąpiła później rozwiniętej polifonii instrumentalnej (J.S. Bach, Händel). W schyłkowym okresie (rokoko) wytworzył się ozdobny, wirtuozowski styl galant. W Ameryce Łac. rozwijała się m. religijna, oparta na wzorach eur. (tzw. barok misyjny). W Polsce tworzyli: M. Zieleński, A. Jarzębski, M. Mielczewski, B. Pękiel, S.S. Szarzyński, J. Różycki, G.G. Gorczycki. Klasycyzm (ok. 1750–ok. 1820). Głównymi ośrodkami m. tego okresu były Niemcy i Austria, gdzie w szkołach wczesnoklas.: berlińskiej (bracia J.G. i C.H. Graun, F. Benda, C.Ph.E. Bach), mannheimskiej (J. Stamic, F.X. Richter, J.Ch. Cannabich) i starowiedeńskiej (G. Monn, G. Reutter, G. Wagenseil) nastąpiło ugruntowanie homofonii i wysokiej pozycji m. instrumentalnej, przede wszystkim gatunków symfonicznych (symfonia, koncert, uwertura, divertimento), kameralnych (zwł. smyczkowe trio i kwartet) i solowych (sonata, wariacje, rondo), na ogół wieloczęściowych, opartych przeważnie na cyklu sonatowym ( sonata) i formie sonatowej jako zasadzie konstrukcji. Pełny rozkwit tych gatunków nastąpił w twórczości klasyków wiedeńskich — J. Haydna, W.A. Mozarta i L. van Beethovena, także L. Boccheriniego. Skład klas. orkiestry symfonicznej był jeszcze powiększany przez Beethovena. Nadal uprawiano operę, zwłaszcza we Włoszech (szkoła neapolitańska), Francji (opéra comique — A. Grétry), Niemczech i Austrii (Mozart, Włoch A. Salieri), gdzie powstała jej nar. odmiana — singspiel. Reformatorem opery był Ch.W. Gluck. W Polsce tworzyli: M. Kamieński i J. Stefani (autorzy pierwszych oper pol.), M. Kleofas Ogiński (twórca polonezów), F. Lessel (uczeń Haydna), A. Milwid, M. Szymanowska (pianistka i kompozytorka). Romantyzm i neoromantyzm (ok. 1820–ok. 1900). Oba okresy łączyły się płynnie ze sobą. Na fali rozbudzonego poczucia nar. przyniosły zafascynowanie historią nar., kulturą lud., tematyką baśniową. Charakteryzowały się wielością i rozmaitością nurtów. W m. symfonicznej pojawiły się gatunki programowe: uwertura i symfonia programowa (H. Berlioz), poemat symfoniczny (F. Liszt, R. Strauss). Rozbudowywana wciąż orkiestra symfoniczna (G. Mahler) podniosła znaczenie kolorystyki dźwiękowej, następowało stałe rozbudowywanie harmoniki funkcyjnej dur-moll, aż do granic tonalności. Prócz m. symfonicznej i koncertów instrumentalnych kultywowano gatunki m. kameralnej i solowej, zwłaszcza fortepianowej (F. Schubert, F. Mendelssohn-Bartholdy, R. Schumann, F. Chopin). W reakcji na programowość powstał kierunek klasycyzujący, nawiązujący do instrumentalnych form klas. i barok. polifonii (J. Brahms, A. Bruckner, C. Franck, M. Reger). Rozwojowi m. instrumentalnej towarzyszyła wirtuozeria wykonawcza (skrzypkowie-kompozytorzy: N. Paganini, H. Wieniawski, pianiści-kompozytorzy: Chopin, Liszt). Wielkie znaczenie miała m. wokalna, reprezentowana przede wszystkim przez pieśń solową z towarzyszeniem fortepianu (Schubert, Schumann, H. Wolf), później przez wielkie formy wokalno-instrumentalne (Mahler). Opera romant., zapoczątkowana w Niemczech dziełami C.M. von Webera, rozwijała się we Włoszech (G. Rossini, G. Donizetti, V. Bellini) i Francji (tzw. wielka opera heroiczna — G. Spontini, D.F. Auber, G. Meyerbeer, J.F. Halévy). Akcenty realist. wprowadzili do niej: G. Bizet, częściowo G. Verdi i tzw. weryści — P. Mascagni, R. Leoncavallo, G. Puccini. Zreformował ten gatunek R. Wagner, twórca dramatu muzycznego. W wielu krajach powstawały nar. szkoły kompozytorskie: ros. (M. Glinka, członkowie Potężnej Gromadki: A. Borodin, M. Musorgski, N. Rimski-Korsakow, także P. Czajkowski), czeska (B. Smetana, A. Dvořák), skand. (E. Grieg). Muzykę pol. reprezentowali: J. Elsner, K. Kurpiński, K. Lipiński, tworzący jeszcze w stylistyce postklas., przede wszystkim jednak Chopin, kompozytor rangi świat., i S. Moniuszko, twórca pol. opery nar., także I.F. Dobrzyński, H. Wieniawski, Z. Noskowski, W. Żeleński, I.J. Paderewski, M. Karłowicz. Modernizm i postmodernizm (od ok. 1900). Prócz dawnych kierunków nar. (L. Janaček, M. de Falla, G. Gershwin) i folkloryzmu (B. Bartók) pojawiły się nowe: impresjonizm (przeł. XIX i XX w.), który wysunął na pierwszy plan walor brzmienia, rozwijając zwłaszcza harmonię i instrumentację (C. Debussy, częściowo M. Ravel); neoklasycyzm (po I wojnie świat.), nawiązujący do form okresu klasycyzmu i baroku, bez rezygnacji ze zdobyczy w dziedzinie harmonii (S. Prokofjew, I. Strawinski, P. Hindemith, A. Honegger); ekspresjonizm, przejawiający się najwyraźniej w m. dramatycznej, opartej na dramatach ekspresjonistycznych (R. Strauss, Hindemith, A. Schönberg, A. Berg). W 1. poł. XX w. poszukiwano nowych systemów dźwiękowych i technik kompozytorskich (politonalność, atonalność, dodekafonia Schönberga, punktualizm A. Weberna, aleatoryzm J. Cage’a, tzw. formy otwarte i mobilne P. Bouleza i K. Stockhausena, m. stochastyczna I. Xenakisa), nowych barw dźwiękowych (O. Messiaen) i nowego materiału dźwiękowego (m. konkretna i m. elektroniczna), także nowych koncepcji wykonywania m. (teatr instrumentalny), jej zapisywania (m. graficzna), a nawet komponowania (m. komputerowa, m. konceptualna), choć działali też wybitni twórcy, nie zrywający z tradycyjnym językiem muz. (D. Szostakowicz, B. Britten). W latach 80. XX w. nastąpiło zahamowanie tendencji awangardowych (nurt tzw. nowej tonalności). Jednocześnie od początku wieku rozwijał się jazz, a po II wojnie światowej m. rozrywkowa, a zwłaszcza piosenkarstwo i m. rockowa (E. Presley, The Beatles). Do najwybitniejszych pol. twórców XX-wiecznych i współcz. należą: K. Szymanowski, L. Różycki, T. Szeligowski, S. Wiechowicz, A. Malawski, G. Bacewicz, W. Lutosławski, R. Maciejewski, R. Palester, A. Panufnik, K. Serocki, T. Baird, B. Schaeffer, H.M. Górecki, K. Penderecki, W. Kilar. Zobacz też: Polska (Muzyka), elektroniczna muzyka, jazz, rockowa muzyka, rozrywkowa muzyka.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 11:24 Cecilia Krull My life is going on
  • 11:28 Alexandre Desplat Daylight Express to Lutz
  • 11:30 Ennio Morricone Falls
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 296, Sunday, 10 November 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    John Barry / Shirley Bassey
    Goldfinger
    Goldfinger
  • 3
    Cecilla Krull
    Dom z papieru
    My Life Is Going On
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic