Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

MOZART WOLFGANG AMADEUS

Mozart [mo :cart ] Wolfgang Amadeus , ur. 27 I 1756, Salzburg, zm. 5 XII 1791, Wiedeń, kompozytor austriacki; jeden z największych twórców w historii muzyki; zaliczany wraz z J. Haydnem i L. van Beethovenem do klasyków wiedeńskich. Życie Podstaw muzyki uczył się u swego ojca, wytrawnego pedagoga. Obdarzony absolutnym słuchem i znakomitą pamięcią muzyczną, w krótkim czasie opanował biegle grę na instrumentach klawiszowych i na skrzypcach, wcześnie zaczął improwizować i komponować. Występował od 6. roku życia na dworach cesarskich, królewskich i w salonach arystokracji w całej Europie. Podróże artystyczne 1762–68. Pierwszą podróż artystyczną odbył 1762 z ojcem i siostrą, Anną Marią, do Monachium i Wiednia, w następnym roku do Paryża, gdzie 1764 ukazały się drukiem jego pierwsze sonaty skrzypcowe. W 1764 udał się z rodziną do Londynu. Poznał tam najmłodszego syna J.S. Bacha, Johana Christiana, z którym muzykował i od którego otrzymał cenne wskazówki kompozytorskie. W Londynie napisał swe pierwsze symfonie i wydał 6 sonat skrzypcowych dedykowanych królowej. W 1765 przybył do Hagi (w Holandii powstały m.in. wariacje, dalsze sonaty i symfonie), a 1766 powrócił przez Paryż, miasta szwajcarskie i Monachium do Salzburga. W rodzinnym mieście skomponował: jeden akt oratorium Die Schuldigkeit des ersten Gebotes (pozostałe napisali M. Haydn i A. Adlgasser), kantatę żałobną Grabmusik i komedię Apollo et Hyacinthus . Pobyt w Wiedniu 1767–68 nie przyniósł mu większych sukcesów na dworze cesarskim wskutek obojętności Józefa II i intryg konkurentów. Powstały wówczas: pierwsza opera buffa M. La finta semplice (1769 Salzburg) i pierwszy jego singspiel Bastien und Bastienne, napisany na zamówienie znanego magnetyzera, F.A. Mesmera, i wykonany 1768 w jego domu. Po powrocie do Salzburga M. otrzymał 1769 nominację na koncertmistrza kapeli arcybiskupiej, w której wicekapelmistrzem był jego ojciec. Komponował dla tej kapeli muzykę kościelną, także serenady i tańce. Podróże do Włoch i pobyt w Strasburgu. W 1769 udał się z ojcem w pierwszą podróż do Włoch. W Mediolanie poznał G.B. Sammartiniego i N. Piccinniego. Po pobycie w Bolonii (gdzie pobierał lekcje kompozycji u Padre Martiniego) i we Florencji przybył do Rzymu. Wzbudził tam sensację, zapisując z pamięci sławne Miserere G. Allegriego po jednorazowym wysłuchaniu w Kaplicy Sykstyńskiej. Od papieża otrzymał order Złotej Ostrogi. W Bolonii został przyjęty do Accademia Filarmonica jako „compositore”. Dla Mediolanu skomponował operę Mitridate, re di Ponto, wystawioną tam z powodzeniem 1770. Następne lata spędził w Strasburgu, wyjeżdżając jeszcze 2-krotnie do Włoch w celu wystawienia w Mediolanie serenaty Ascanio in Alba (1771) i opery Lucio Silla (1772). W tym czasie powstały: oratorium La Betulia liberata i utwór dramatycznych Il sogno di Scipione, napisany na ingres nowego arcybpa Salzburga, Hieronima von Colloredo. Okres salzburski 1773–81. W 1773, w czasie pobytu w Wiedniu, M. zapoznał się z wykonywanymi tam kwartetami smyczkowymi J. Haydna. W 1775 odniósł w Monachium sukces operą buffa La finta giardiniera . Do 1777 pozostawał na służbie dworskiej w Salzburgu, gdzie napisał m.in. serenatę Il re pastore, komponował też msze, koncerty skrzypcowe i fortepianowe, divertimenta i symfonie. Działalność kompozytorska nie zjednała jednak 20-letniemu kompozytorowi rozgłosu, ani nie zapewniła awansu. Nowy arcybiskup sprzeciwiał się zagranicznym wyjazdom M., co powodowało scysje i doprowadziło 1777 do dymisji kompozytora. Tego samego roku M. wyjechał z matką w drugą podróż do Paryża — przez Monachium i Mannheim, miasta słynące z doskonałej orkiestry ( mannheimska szkoła). Moment przyjazdu do Paryża nie był dla niego korzystny; tamtejsze środowisko muzyczne pasjonowało się wówczas tzw. wojną gluckistów z piccinnistami (zwolenników muzyki Ch.W. Glucka ze zwolennikami muzyki Picciniego). W Paryżu wystawiono jedynie pantomimę J.-G. Noverre’a Les petits riens z muzyką M., wykonano jedną z jego symfonii (D-dur „Paryską” ) i zamówiono kilka kompozycji (w tym Koncert C-dur na flet i harfę). Z początku 1779, pod naciskiem ojca, M. objął dawne stanowisko w orkiestrze arcybiskupiej, jednak źle znosił nieprzejednaną postawę arcybiskupa wobec swych zamiarów kontynuowania kariery i koncertowania poza Salzburgiem. Mimo to komponował dalej; prócz muzyki religijnej powstawały koncerty, symfonie, sonaty fortepianowe i skrzypcowe, a 1781, na zamówienie Monachium, opera seria Idomeneo . W czerwcu tegoż roku, w wyniku brutalnego traktowania przez H. Colloreda, nastąpiło ostateczne wycofanie się M. ze służby na dworze w Salzburgu. Okres wiedeński 1781–91. Ostatni okres swego życia (od 1781), najbardziej płodny i obfitujący w arcydzieła, kompozytor spędził w Wiedniu, utrzymując się głównie z udzielania lekcji muzyki, z zamówień kompozytorskich i organizowania koncertów, na których występował jako kompozytor, dyrygent, wirtuoz i improwizator. Pomimo początkowego powodzenia i wytężonej pracy twórczej, nie uwolnił się od kłopotów materialnych. Po dłuższych staraniach, dopiero 1787 uzyskał tytuł cesarskiego kompozytora (Kammerkomponist ). W Wiedniu zaprzyjaźnił się z Haydnem, któremu poświęcił kwartety smyczkowe (z 1785), związał się też z ruchem wolnomularskim. Parokrotnie podróżował, m.in. do Pragi (1787 na premierę Don Giovanniego, 1791 na premierę La clemenza di Tito ), do Drezna, Berlina i Frankfurtu n. Menem. Ostatnim dziełem M. było Requiem, pisane na zamówienie hrabiego F. von Walsegga, dokończone przez F.X. Süssmayra. Nagła śmierć kompozytora (po krótkiej chorobie) dała asumpt do powstania bezzasadnej legendy o otruciu go przez A. Salieriego (powiązania obu kompozytorów stały się kanwą m.in. tragedii A. Puszkina Mozart i Salieri, dramatu Amadeusz P. Shaffera i opartego na nim filmu M. Formana). Ze względu na obowiązujące przepisy sanitarne M. pochowano pod nieobecność rodziny we wspólnym grobie, którego lokalizacji nie udało sie później ustalić. Twórczość Opery i singspiele. Twórczość M. wyrasta z tradycji muzyki włoskiej i niemieckiej; obejmuje ona wszystkie ważniejsze ówczesne gatunki muz., zarówno instrumentalne, jak wokalne, a w dziedzinie muzyki dramatycznej: operę poważną (seria), komiczną (buffa) i singspiel. W operach seria i tzw. serenatach (Mitridate, re di Ponto, Ascanio in Alba, Lucio Silla, Il sogno di Scipione, Idomeneo, re di Creta, La clemenza di Tito ) M. nawiązał do kompozytorów szkoły neapolitańskiej i J.A. Hassego, przejmując typowe dla nich środki, jak: aria, recitativo secco i accompagnato ( recytatyw), ale ograniczając np. koloratury i rozbudowując partie zespołowe. Również we wczesnych operach buffa (La finta semplice, La finta giardiniera ) korzystał z wzorów włoskich. W późniejszych, mistrzowskich dziełach (Così fan tutte, Wiedeń 1790, Wesele Figara, tamże 1786, Don Giovanni, Praga 1787) wzrosła rola orkiestry i partii zespołowych. W Don Giovannim, nazwanym dramma giocoso, krzyżują się wątki komiczne i tragiczne, uwertura stanowi integralny składnik dzieła (jej motywy są wykorzystane w dalszym toku utworu); w scenie balu zostały wprowadzone, odpowiednio do wymagań akcji dramatycznych, 3 orkiestry grające jednocześnie: taniec niemiecki (w metrum 3 /8 ), kontredansa (2 /4 ) i menueta (3 /4 ). M. był też wybitnym przedstawicielem singspielu (Bastien und Bastienne, a zwłaszcza Uprowadzenie z seraju, Wiedeń 1782, również zbliżony do singspielu Czarodziejski flet, tamże 1791). Przeciwstawienie w Czarodziejskim flecie 2 światów, realnego i fantastycznego, stało się punktem wyjścia dla niemieckiej opery romantycznej. W swych dziełach operowych M. przykładał dużą wagę do koordynacji warstwy muzycznej i słownej oraz ich równowagi. Poza operami komponował arie koncertowe (59), pieśni (39, m.in. popularny Fiołek ), duety, tercety, kwartety wokalne, kanony na 2–4 głosy. Utwory instrumentalne. W twórczości instrumentalnej M. na pierwszy plan wysuwają się formy cykliczne, głównie symfonie (49), koncerty (28 fortepianowych, kilkanaście na inne instrumenty solo: skrzypce, flet, klarnet, fagot, róg, oraz na: 2 i 3 fortepiany, 2 skrzypiec, skrzypce i altówkę, flet i harfę), sonaty (19 fortepianowych, 32 skrzypcowe), kwartety smyczkowe (23), kwartety fortepianowe (2), tria fortepianowe i in. utwory kameralne. Opierają się one na 3- lub 4-częściowym cyklu sonatowym z formą sonatową, często też z wariacjami i rondem w częściach skrajnych. Orkiestrowe divertimenti i serenady (ponad 30) są na ogół wieloczęściowe. Wczesne symfonie (m.in. g-moll 1773, D-dur „Paryska” 1778, wprowadzająca klarnety) wykazują wpływ G.B. Sammartiniego, J.Ch. Bacha i kompozytorów szkoły mannheimskiej. Z późniejszych największe znaczenie mają: D-dur „Haffnerowska” 1782, C-dur „Linzka” 1783, D-dur „Praska” 1786, a zwłaszcza 3 ostatnie, z 1788: Es-dur, g-moll i C-dur „Jowiszowa”, w których nastąpiło usamodzielnienie partii instrumentów dętych blaszanych. Sonaty fortepianowe są z reguły 3-częściowe, ich typowy układ ulegał niekiedy modyfikacji (np. w Sonacie A-dur, z 1778, po temacie z wariacjami następują menuet i finał z marszem Alla turca ). We wczesnych sonatach (z lat 1774–75) zaznaczył się pewien wpływ suity; w późniejszych (z lat 1777–78) — M. położył nacisk na integrację formy cyklicznej, w ostatnich — na fakturę i harmonikę. Również w koncertach fortepianowych i skrzypcowych kompozytor przyjął 3-częściową budowę cyklu; zerwał w nich z szablonowym traktowaniem partii solowej i orkiestrowej, rozbudowując tę ostatnią w późniejszych koncertach, które w zakresie tej formy stały się punktem wyjścia dla twórczości Beethovena; 3-częściowy układ pierwszych kwartetów smyczkowych, wykazujących jeszcze wpływy włoskie, zmienia się w późniejszych kwartetach, powstałych po 1773, w układ 4-częściowy (z menuetem). Muzyka religijna. Ważne miejsce w twórczości M. zajmuje też muzyka religijna, wokalno-instrumentalna, pisana nie tylko z obowiązku wynikającego z piastowanego stanowiska w kapeli arcybiskupiej, ale i z wewnętrznej potrzeby kompozytora (M., jak wykazują jego listy, był głęboko wierzącym katolikiem). Dominują msze (16 ukończonych, m.in. Dominicus-Messe C-dur 1769, Msza koronacyjna C-dur 1779, także Requiem ); poza nimi — nieszpory, litanie, motety (Exultate, jubilate F-dur 1774, Ave verum corpus D-dur 1791), offertoria i in. utwory. W muzyce tej M. nawiązywał na ogół do tradycyjnej niemieckiej muzyki kościelnej, stosował na szerszą skalę polifonię, wprowadzał fugi; wpływy włoskiej opery widać jedynie w jego motetach. Spuścizna. Kompozycje M. zostały skatalogowane 1862 przez L. von Köchla, który opatrzył każdy utwór odpowiednim numerem KV (skrót od: Köchel-Verzeichnis ). Cennym źródłem wiedzy o życiu i twórczości kompozytora są jego Listy (polski przekład I. Dembowskiego, 1991). Staraniem międzynarodowej fundacji Mozarteum w Salzburgu od 1955 ukazuje się spuścizna kompozytorska M. w nowym, pomnikowym wydaniu źródłowym, zaplanowanym na 120 tomów. W rodzinnym mieście kompozytora odbywają się festiwale jego muzyki, a w Warszawie — jedyny w świecie festiwal jego oper.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 03:37 Thomas Newman Fellowship
  • 03:42 Antonio Vivaldi La Stravaganza - I Koncert skrzypcowy op. 4 (1)
  • 03:45 Seong-Jin Cho, Claude Debussy Preludium
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 296, Sunday, 10 November 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    John Barry / Shirley Bassey
    Goldfinger
    Goldfinger
  • 3
    Cecilla Krull
    Dom z papieru
    My Life Is Going On
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic