Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

HISZPAŃSKA MUZYKA

hiszpańska muzyka, muzyka rozwijana w hiszpańskim kręgu kulturowym. Muzyka profesjonalna Średniowiecze. Kultura muz. Hiszpanii należy do najstarszych w Europie Zachodniej; sięga korzeniami wczesnego średniowiecza. W związku z chrystianizacją Hiszpanii w IV w. wykształcił się tam śpiew liturgiczny zw. wizygockim. Miasta Toledo, Saragossa i Sewilla były silnymi ośrodkami kultury muz., zwł. za rządów biskupów: św. Leandra (2. poł. VI w.) i św. Izydora (przeł. VI i VII w.). Ekspansja arabska (711–1085) wniosła do muzyki hiszp. elementy orientalne, w muzyce lud. widoczne do dziś. Pod wpływem arabskim śpiew wizygocki przeobraził się w tzw. chorał mozarabski. Arabowie wprowadzili instrumenty orientalne; niektóre, jak np. lutnia, rozpowszechniły się w całej Europie. Oprócz śpiewów gregoriańskich zachowały się średniow. pieśni lud., niestety tylko w notacji cheironomicznej. Obok Francji, Hiszpania była gł. ośrodkiem rozwoju polifonii w XII w.; Codex Calixtinus (ok. 1150) z klasztoru Santiago de Compostela jest jednym z najstarszych źródeł wczesnego organum. W XII w. rozwijały się cantigas (jednogłosowe pieśni ku czci Najświętszej Marii Panny). Cennym źródłem muz. z XIII w. jest też Codex Huelgas . Okres XIV–XIX w. Stosunkowo najmniej wiadomo o m.h. z okresu 1300–1450. Napisany po 1500 Cancionero musical del palacio zawiera m.in. utwory kompozytorów hiszp. z 2. poł. XV w., jak J. de Cornago, J. Urrede, F. della Torre, tworzących w orbicie wpływów G. Dufaya i J. Okeghema. Kultywowano wówczas również fr. formy: virelais i balladę, nazwaną przez J. del Encina villancico. Na przeł. XV i XVI w. działał wybitny teoretyk muzyki Ramos de Pareja. Wiek XVI był okresem rozkwitu muzyki zarówno wokalnej, jak i instrumentalnej. Działali wówczas m.in.: C. Morales, jego uczeń F. Guerrero, T.L. de Victoria oraz J.G. Pérez. Ich twórczość wokalna odpowiadała rozwojowi muzyki w innych krajach zachodnioeur., miała jednak typowo hiszp., egzaltowany klimat emocjonalny. Wybitnym twórcą muzyki organowej był A. de Cabezón. W XVI w. wykształcono w Hiszpanii odrębny typ tabulatury organowej. Bujnie rozwinęła się też muzyka lutniowa; jej przedstawicielami byli m.in.: L. Milán, L. de Narvez, E. de Valderrábano, M. de Fuenllana, D. Pisador i E. Daza. W XVI w. Hiszpanie brali także udział w kształtowaniu teorii muzyki (J. Bermudo, Tomás de Santa Maria, również kompozytor, D. Ortiz, F. Salinas). Tradycje polifoniczne podtrzymywali po 1600: P. de Herédia, J. Pujol, M. Romero, C. Patiño, J. Rebello. Muzykę organową tworzył w XVII i na pocz. XVIII w. J.J. Cabanilles. W poł. XVII w. rozwinęła się w Hiszpanii zarzuela, oryginalna forma 1- lub 2-aktowej opery z elementami lud., która po 1750 przekształciła się w bardziej popularne formy teatru lirycznego, jak tonadilla i sainete. W XVIII w. uwidoczniły się silne wpływy wł.; 1729–33 działał w Madrycie D. Scarlatti, nadwornym śpiewakiem Filipa V był G.B. Farinelli. Popularna stała się opera neapolitańska, w jej stylu tworzyli D. Terradellas i M. y Soler. Wpływy neapolitańskie były widoczne również w muzyce klawesynowej, której reprezentantem był A. Soler. Wiek XIX. Na pocz. XIX w. dominowały wpływy fr. i wł., dopiero ok. poł. stulecia pojawiła się tendencja do podnoszenia poziomu kultury muz. i ożywienia rodzimej twórczości. W 1830 otwarto w Madrycie konserwatorium, 1850 — operę (Teatro Reál), 1866 zał. towarzystwo koncertowe. Zapoczątkowano prace nad zbieraniem folkloru hiszp. oraz badania nad muzyką dawną (1869 M.H. Eslava wyd. antologię kompozycji rel. XVI–XIX w. La lira sacro-hispana, 1890 F.A. Barbieri — Cancionero musical de los siglos XV y XVI, 1894–98 F. Pedrell — Hispaniae schola musica sacra ). Dużą rolę w ruchu odrodzenia hiszp. muzyki odegrali zwł. Barbieri i Pedrell, będący kompozytorami, historykami muzyki, muz. pedagogami i krytykami. W tym czasie pojawiły się próby wskrzeszenia zarzueli (Barbieri, R.J.M. Hernando, J. Gaztambide, E. Arrieta, M. Fernández-Caballero); muzykę symfoniczną i kameralną uprawiali ponadto R. Chapi i T. Bretón. Wiek XX i XXI. Podstawy nowoczesnej m.h. stworzyli na przeł. XIX i XX w. I. Albéniz i E. Granados, działający też jako pianiści wirtuozi. Ich twórczość, inspirowana muzyką lud., wyrosła z tradycji romant. i dopiero w późniejszym okresie wyróżniła się większą indywidualnością stylu (Iberia Albéniza, Goyescas Granadosa). Do czołówki kompozytorów eur. 1. poł. XX w. należał M. de Falla, który stworzył oryginalny język muz., przepojony elementami hiszp. folkloru i odznaczający się wyjątkowo barwną instrumentacją oraz nowoczesną harmoniką wywodzącą się z fr. impresjonizmu; dzieła de Falli z lat 20. utrzymane są w stylu neoklasycznym. Przedstawicielami nar. szkoły hiszp. byli również: C. del Campo, J. Turina, O. Esplá, J. Nin y Castellanos, F. Mompou. Twórczość XX-wiecznych kompozytorów E. Halfftera i jego brata R. Halfftera, od 1939 działającego w Meksyku, wykazuje wpływ neoklasycyzmu. R. Gerhard, działający od 1939 w W. Brytanii, nawiązał do techniki dodekafonicznej. Z generacji, która zaczęła tworzyć po II wojnie świat., wyróżniają się kompozytorzy o postępowej orientacji, posługujący się najnowszymi technikami — C. Halffter, C.A. Bernaola, E. Raxach, L. de Pablo — twórca grupy ALEA, X. Benguerel. Wśród młodszych wyróżnia się T. Marco, łączący nowoczesny warsztat kompozytorski z tradycjami m.h.; jako dyr. Centro para la Difusión de la Música Contemporánea (od 1985) promuje on twórczość najmłodszych kompozytorów, wśród których świat. rozgłos zyskali m.in.: J.L. Turina, A. Aracil, M. Balboa, oraz reprezentanci muzyki elektroakustycznej A. Nuñez i Z. de la Cruz. Z Hiszpanii pochodzi wielu słynnych wirtuozów, m.in.: skrzypkowie P. Sarasate i J. Manén, wiolonczeliści P. Casals i G. Cassadó, gitarzyści A. Segovia i N. Yepes, pianiści J. Iturbi i A. de Larrocha, śpiewacy — rodzina García oraz M. Barrientos, V. de los Angeles, M. Caballé, T. Berganza, M. Fleta, P. Domingo i J. Carreras. Badania muzykologiczne rozwinęli: R. Mitjana y Gordon, J. Subir, H. Anglès, E. Torner, A. Salazar. Muzyka ludowa Na ludową m.h. oddziaływały: dawna kultura rodzima, rel. i świecka muzyka warstw oświeconych (od średniowiecza) oraz napływowa muzyka orientalna — arabska, żydowska, cygańska (przejawiająca się zwł. w Andaluzji pod postacią canto flamenco). Wyodrębnia się muzyka Katalonii, nawiązująca do muzyki fr. Prowansji; w Galicii zachowało się wiele elementów rodzimej kultury muz.; Kastylia słynie z villancico, romanzy, a także pieśni rel.; w Andaluzji rozwinął się styl muzyki popularnej o zabarwieniu orientalnym; dla muzyki Balearów, nawiązującej do folkloru Katalonii, jest charakterystyczny stary taniec kołowy, zw. surdala, wykonywany z towarzyszeniem krótkiego fletu i bębna. W odróżnieniu od innych kultur basenu M. Śródziemnego w ludowej m.h. zaznacza się silne oddziaływanie muzyki artyst. warstw oświeconych; wywarła ona zasadniczy wpływ na dawną muzykę rodzimą, która przejęła zwroty chorału gregoriańskiego, rytmy modalne, tańce kołowe, tradycje żonglerów, lirykę dworską, zwyczaj turniejów śpiewaczych. Brak tu swobody improwizacyjnej, wariacyjności, odmian prymitywnego wielogłosu, pierwotnych idiofonów (występują tylko kastaniety). Wyraźne są związki z muzyką innych krajów rom. (Francja, Włochy). Pod względem tonalnym panuje diatonika, często o charakterze modalnym; popularny jest tryb frygijski (z charakterystycznym zwrotem kadencyjnym agfa ), także dorycki, eolski, miksolidyjski. W melodyce wyodrębniają się odcinki tetrachordalne; brak jest większych skoków. Tylko w niektórych gatunkach, jak w kołysankach, pieśniach pracy, zachowały się dawne właściwości stylistyczne muzyki śródziemnomor. (swobodne metrum, wąski ambitus melodii). Dość powszechnie przyjęło się metrum trójmiarowe (3 /4, 6 /8 ). Lamentacje przeobraziły się w liryczne pieśni zw. endechas. W budowie pieśni przyjęły się ustabilizowane struktury zarówno tekstu, jak i melodii (formy repryzowe, budowa okresowa). Hiszpańską muzykę lud. cechuje duża różnorodność gatunków. Występuje zarówno liryka (np. pieśni miłosne — cantiones de amore), jak i epika, zbliżona często do fr. chansons de geste. Najbardziej charakterystyczna jest twórczość liryczno-epicka, zróżnicowana regionalnie, reprezentowana przez romanzę oraz bliski jej villancico o wątkach miłosnych. Charakterystyczna jest sięgająca średniowiecza pieśń rel. (ballada rel., pieśń maryjna). Z okresu późniejszego pochodzą ballady zbójeckie. Dawne gatunki wiążą się z pracą i z obrzędami dorocznymi. Bardzo bogata jest twórczość taneczna. Tańce dawne są tańcami chodzonymi (dokoła); bywają też tańczone i śpiewane przez 2 grupy (np. folia). Do nowszych należą tańce w parach, wywodzące się z XVI-wiecznego fandanga, popularne bolero (od XVIII w.), malagueña, granadina. Pieśni śpiewane w czasie tańca mają zazwyczaj charakter krótkich improwizacji (copla, seguidilla). Znana z barok. suity sarabanda była w XVII w. tańcem związanym z weselem. Oddziaływanie hiszp. muzyki lud. jest szczególnie silne w Ameryce Łac., a także na Filipinach. Instrumenty najbardziej dziś w H. popularne (gitara, skrzypce) nie są tworem miejscowej kultury. Rodzime instrumenty były dawniej reprezentowane znacznie liczniej (pandora, lutnia, harfa, psałterium). Gitara, już jako instrument hiszp., rozprzestrzeniła się na terytoria objęte wpływami Hiszpanii, zwł. w Ameryce Środkowej i Ameryce Południowej, a nawet na Hawajach (ukulele). Muzyka popularna, w znacznej mierze cygańska, jest wykonywana z towarzyszeniem kastanietów, trójkąta, cymbałów. Do instrumentów pochodzenia lud. należą dudy, zw. gaita (popularne w Galicii), krótkie flety oraz odmiany bębna.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 04:32 Giuliano Carmignola, Antonio Lolli Violin Concerto in C major (3)
  • 04:40 Johann Strauss I Radetzky-Marsch
  • 04:43 Giuseppe Verdi Va pensiero
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 288, Sunday, 15 September 2019
  • 1
    Hans Zimmer
    Dunkierka
    End Titles
  • 2
    Elton John / Taron Egerton
    Rocketman
    Rocket Man
  • 3
    Henryk Kuźniak
    Vabank
    Ragtime Vabank
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic