Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

FRANCUSKA MUZYKA

francuska muzyka, muzyka rozwijana w kręgu kultury francuskiej. Muzyka profesjonalna M.f. stanowi jedną z gł. formacji muzyki Zachodu od czasów średniowiecza. W VIII–XV w. rozwijała się we Francji kilkoma równoległymi nurtami monodia: wokalna i instrumentalna (taneczna); jej notowane początki sięgają czasów Karola Wielkiego (pierwotne chansons de geste i prymitywne formy liturgiczne). Średniowieczna monodia fr. obejmuje: muzykę rel. liturgiczną (w klasztornych szkołach chorałowych powstała wielka liczba utworów, gł. sekwencji), muzykę pozaliturgiczną (popularne w XII i XIII w. noëls), pieśni rycerskie, dworskie (chansons royaux), żałobne; poezję trubadurów i truwerów prowansalskich (chansons dramatiques, d’amour, de l’aube); 1-głosowe ballady, ronda, virelais; monodyczne formy taneczne (estampie, ductia, danse royale). Monodia wcielała się ponadto w formy średniow. teatru: misterium rel. (Le Jeu d’Adam, Le Mystère de la Passion ) i komedię średniow., której największym mistrzem był Adam de la Halle (Jeu de la feuillée, Jeu de Robin et de Marion ). Francuska muzyka wielogłosowa (wokalna) stanowiła, wraz z muzyką ang. i wł., główny obszar rozwoju kontrapunktu ( polifonii) i harmoniki w średniow. Europie; IX–X w. powstały i rozwijały się pierwotne formy organum. W 1. poł. XII w. najważniejszym centrum ówczesnej wielogłosowości była szkoła Saint Martial w Limoges, gdzie skrystalizowały się, oparte na rytmice modalnej, podstawy techniki wielogłosowej w jej 2 odmianach: organalnej i discantowej. Pod koniec XII w. centrum została szkoła paryska (szkoła Notre Dame), która w historii muzyki stanowi szczytową fazę rozwoju pierwotnej wielogłosowości. W szkole tej pojawiły się 2 pierwsze wielkie nazwiska w historii muzyki fr.: Leoninusa i jego następcy Perotinusa Magnusa. W XIII w. nastąpił rozkwit wczesnego motetu ( ars antiqua); najważniejszym zabytkiem tego czasu, skupiającym całą problematykę kompozycji muz., jest Roman de Fauvel . W okresie ars nova (1320–1400) F. stała się gł. centrum nowej muzyki w Europie, oddziałującym na pozostałe ośrodki. W twórczości G. de Machauta, w jego balladach, motetach izorytmicznych i mszach skoncentrowały się wszystkie problemy ówczesnej twórczości muz., związanej ściśle z fr. poezją. Z twórczości Machauta, jak również z wcześniejszej sztuki trubadurów i truwerów, wziął początek wielki nurt fr. liryki wokalnej i wokalno-instrumentalnej; skrystalizowały się najważniejsze elementy fr. stylu. W XV w. rozwój muzyki fr. był związany ze szkołą burgundzką, gł. ośrodkiem ówczesnej polifonii, terenem najważniejszych odkryć i zdobyczy w zakresie techniki kontrapunktycznej. Ze szkoły burgundzkiej wywodzi się szeroki nurt polifonii flamandzkiej — renes. linearyzmu. Z Francją był związany pierwszy wielki mistrz tego stylu, J. Ockeghem. Pod koniec XV w. centrum polifonii wokalnej przesunęło się na teren Niderlandów. Muzyka fr. tego czasu powoli rezygnowała z linearyzmu (niezależność głosów kompozycji); z jednej strony nastąpiło wyraźne uproszczenie faktury w utworach rel., z drugiej — rozkwit świeckiej chanson (solowej i zespołowej). Punkt ciężkości przesuwał się, podobnie jak w okresie ars nova, na muzykę świecką. Formą reprezentatywną dla 1. poł. XVI w. była chanson a cappella, wykazująca dużą różnorodność — od form najprostszych do wysoce kunsztownych, swoiście przetwarzających istotne osiągnięcia polifonii flamandzkiej. Największym mistrzem chanson był C. Janequin. Renesans i wczesny barok. Renesans fr. był czasem silnego oddziaływania poezji na muzykę. Wybitni poeci Plejady, z P. Ronsardem na czele, pisali teksty chansons; w 2. poł. XVI w. powstała École de Baïf (poprzedniczka Cameraty florenckiej), lansująca m.in. teorię śpiewu sylabicznego. Powstało wiele utworów świeckich i rel. opartych na tej teorii (m.in. psalmy C. Goudimela). Wzrastająca świadomość odrębności języka fr., lingwistyczne prekursorstwo Plejady wydatnie wpłynęły na styl m.f., wytyczyły dalszy kierunek jej rozwoju. Najwybitniejsi kompozytorzy muzyki wokalnej fr. renesansu to, oprócz Janequina, uczeń Josquina des Prés — N. Gombert oraz J. Clemens non Papa, C. le Jeune, G. de Costeley. Rozwinęła się w tym czasie muzyka instrumentalna, zwł. lutniowa (Thesaurus harmonicus J.B. Bésarda, 1503), a pod koniec XVI w. także organowa (J. Titelouze). Początek XVII w. nie przyniósł w muzyce fr. zasadniczego przełomu. Prawie do połowy stulecia były kontynuowane formy i gatunki XVI-wieczne; w muzyce rel. przeważał styl uproszczonej polifonii a cappella, często z zastosowaniem techniki dwuchórowej. Titelouze, założyciel fr. szkoły organowej, uprawiał instrumentalne formy polifoniczne o wokalnym rodowodzie. Rozwinęła się muzyka lutniowa i reprezentatywna forma świeckiej m.f. tego okresu — air de cour (P. Guédron, A. Boësset) oraz forma teatr. — ballet de cour. Okres klasyczny. Dopiero w 2. poł. XVII w. można mówić o dojrzałości fr. stylu barok., uwarunkowanego w pewnym stopniu atmosferą fr. dworu królewskiego. Okres od ok. poł. XVII w. do rewolucji fr. 1789–99 jest zw. we fr. terminologii okresem klas.; w istocie był to złoty wiek w dziejach m.f.; wyłoniły się 3 nurty: operowy, instrumentalny i religijny. J.B. Lully jest twórcą nowego gatunku — tragédie lyrique, specyficznej fr. formy opery; niezależnie rozwijały się gatunki pokrewne: komedio- i operobalet. Formy fr. teatru muz. były uprawiane przez A. Camprę, M.A. Charpentiera, P. Collasse’a, A.C. Destouches’a, a zwł. najwybitniejszego z nich, J.Ph. Rameau, następnie zaś przez Ch.W. Glucka, reformatora, oraz F.A. Philidora i A.E.M. Grétry’ego, przedstawicieli opery komicznej. W muzyce instrumentalnej można wyróżnić 4 wielkie działy, wyznaczone typem faktury: muzykę lutniową, organową, klawesynową i zespołową. Najstarsza jest muzyka lutniowa, rozwijająca się przez cały XVII w. (D. Gaultier, Ch. Mouton). W tym czasie narodziła się idea lirycznej miniatury instrumentalnej (często opatrywanej programowym tytułem). Spadkobiercami szkoły lutniowej byli w 2. poł. XVII w. klawesyniści francuscy. Ich linię zainicjował J. Champion de Chambonnières; jego następcami byli: L. Couperin, J.H. d’Anglebert, N.A. Lebègue. Do najwyższych osiągnięć doszła muzyka klawesynowa u F. Couperina, zw. le Grand, i Rameau; ich następcami byli m.in. L.C. Daquin, J. Dandrieu. Z klawesynem wiąże się ściśle fr. szkoła organowa. Jej linia biegnie od Titelouze’a poprzez twórczość: L. Couperina, G. Niversa, Lebègue’a, N. Grigny’ego, F. Couperina i L.N. Clérambaulta do Daquina, Dandrieugo, F. d’Agincourta; wszyscy organiści byli jednocześnie klawesynistami, a w ich muzyce (przygrywki, msze, suity) widać rosnący wpływ klawesynu, gł. w stopniowym upraszczaniu faktury. Styl orkiestrowy, o wł. genezie, późno rozwinął się we F. Inwencja orkiestrowa przejawiała się przede wszystkim w gatunkach wokalno-instrumentalnych i balecie, a także w okolicznościowych formach muzyki dworskiej (M.R. Delalande). Natomiast rozwinął się oprócz wł. sonaty triowej (F. Couperin), specyficznie fr. dworski koncert kameralny (F. Couperin, Rameau); pisano także suity na różne instrumenty z basso continuo, a ok. poł. XVIII w. powstały pierwowzory muzyki symfonicznej (G. Guillemain, A. d’Auvergne). Czołowym fr. symfonikiem XVIII w. był F.J. Gossec. Styl koncertujący w muzyce rel. przyjął się we F. dość późno, dopiero w 2. poł. XVII w. Jego reprezentatywną formą był motet wokalno-instrumentalny (kantata), zarówno o charakterze monumentalnym na chór i solistów (Lully, Delalande), jak i kameralno-solowym (F. Couperin). Oprócz kantaty rel. rozwijała się solowa kantata świecka (Clérambault). Rewolucja fr. 1789–99 zahamowała rozwój m.f., wniosła m.in. krótkotrwałą falę utworów okolicznościowych (Gossec, É.N. Méhul, L. Cherubini). Echa złotego wieku przetrwały najdłużej w operze komicznej (twórczość Gosseca, A.E.M. Grétry’ego, N. Dalayraca, Cherubiniego, Méhula, F.A. Boieldieugo, F. Hérolda, A. Adama). Oprócz niej rozwijała się — już w 1. poł. XIX w. — wielka opera hist. (G. Meyerbeer). Wiek XIX i początek XX. Z pocz. lat 30. XIX w. dojrzewał w m.f. romantyzm; pierwszym wybitnym dziełem — manifestem nowych prądów była Symfonia fantastyczna H. Berlioza; jako prekursor neoromantyzmu Berlioz oddziałał na F. Liszta, R. Wagnera, R. Straussa. W 2. poł. stulecia, oprócz symfoniki, rozwinęła się opera liryczna, nawiązująca do tradycji tragédie lyrique; jej gł. reprezentantami byli Ch. Gounod, G. Bizet i J. Massenet. W okresie II cesarstwa nastąpił ponowny rozkwit fr. opery komicznej, której mistrzem był J. Offenbach. Drugim po Berliozie wielkim twórcą romant. stylu instrumentalnego (organowego, symfonicznego, kameralnego) był C. Franck — Belg z pochodzenia, inicjator fr. późnoromant. szkoły organowej. Linię Francka kontynuował najwybitniejszy jego uczeń, V. d’Indy, założyciel Schola Cantorum i gł. przedstawiciel kierunku konserwatywnego. Również w 2. poł. XIX w. działała grupa kompozytorów liryków, m.in. Massenet, E. Chausson, H. Duparc, skupiona wokół G. Faurégo, prekursora nowych prądów symbolistyczno-impresjonistycznych. Z tradycji rdzennie fr. wywodzi się także twórczość C. Saint-Saënsa, zw. geniuszem eklektyzmu. U schyłku XIX w. pojawili się, poprzedzeni przez prekursora awangardy, E. Satiego, dwaj wielcy odnowiciele m.f.: C. Debussy i M. Ravel; zwł. ten pierwszy stworzył nową (tzw. impresjonistyczną) kolorystykę dźwiękową, nową ekspresję wokalną i nową koncepcję formy. Na pocz. XX w. Paryż stał się ośrodkiem awangardy muzycznej. Okres międzywojenny. W latach międzywojennych stylem panującym był neoklasycyzm, zainicjowany przez A. Roussela, I. Strawinskiego i po części Ravela; stanowił on reakcję na tzw. przerafinowanie estetyki Debussy’ego. Pionierami i ideologami tego kierunku byli kompozytorzy krótkotrwałej Grupy Sześciu: G. Auric, L. Durey, A. Honegger, D. Milhaud, F. Poulenc i G. Tailleferre. Neoklasycyzmowi przeciwstawiały się tendencje symfoniczno-oratoryjne, których najwybitniejszym przedstawicielem był Honegger. W latach międzywojennych Paryż stał się ważnym ośrodkiem pedag.; kształcili się tam również, gł. u N. Boulanger, muzycy polscy. W 1935 powstała grupa kompozytorów Jeune France — Młoda Francja: O. Messiaen, A. Jolivet, D. Lesur, Y. Baudrier; wśród nich najoryginalniejszym, najbardziej niezależnym i radykalnym twórcą okazał się Messiaen; w 2. poł. XX w. zyskał on pozycję największego kompozytora F.; z kompozytorów debiutujących w latach 30. wyróżnili się ponadto: J. Ibert, J. Françaix, J. Martinon, J. Alain, M. Ohana. Po II wojnie światowej. W latach 50. Francja stała się znowu, podobnie jak na początku stulecia, gł. ośrodkiem muz. awangardy. Technika dodekafoniczna, stosunkowo późno przeszczepiona na grunt fr. (R. Leibowitz), dała w efekcie owoce oryginalne, wykazujące w traktowaniu dźwięku (zwł. w muzyce wokalno-instrumentalnej) wyraźny związek z fr. tradycją. Najwybitniejszym przedstawicielem tego kierunku był w latach 50. i 60. P. Boulez, od 1975 kier. Institut de Recherche et Coordination Acoustique Musique (IRCAM) w centrum sztuki XX w. w Paryżu (Centre Beaubourg). Wybitną postacią muzyki fr. był kompozytor pochodzenia gr., I. Xenakis, z wykształcenia architekt, posługujący się mat. metodami komponowania. Spośród twórców starszego i średniego pokolenia wyróżniają się: F. Miroglio, A. Boucourechliev, J. Barraqué, L. Ferrari, F.B. Mâche, G. Amy, P. Méfano, C. Callif, J.-C. Eloy. Jako wynik eksperymentów brzmieniowych P. Schaeffera i P. Henry’ego powstała 1948 w Paryżu muzyka konkretna, która przekształciła się później w gatunek, zw. muzyką elektroakustyczną, uprawiany m.in. przez: L. Ferrariego, G. Reibela, M. Philippota, B. Parmeggianiego, F. Bayle’a, Ch. Closiera. Doniosłą rolę w kształtowaniu artyst. postaw młodych kompozytorów fr. odegrała działalność pedag. Messiaena w konserwatorium paryskim (od 1941), w którym studiowała większość kompozytorów fr. ostatnich trzech pokoleń: S. Nigg, M. Le Roux, Y. Loriod, J.-L. Martinet, Barraqué, Amy, Méfano (twórca zespołu Ensemble 2e2m), A. Louvier, G. Grisey, M. Levinas. Do swych wyróżniających się uczniów Messiaen zaliczał ponadto Kanadyjczyka G. Tremblaya, Wietnamczyka naturalizowanego we Francji — Nguyen-Thien Dao, Anglika G. Benjamina. T. Murail wraz z Levinasem (uczniowie Messiaena) zał. Ensemble de l’Itinéraire, reprezentujący awangardę lat 70. W poł. lat 70. innowacje i wynalazki materiałowe i techn. straciły na znaczeniu, wiara w postęp i konieczność rozwoju upadała wraz z potrzebą nowości jako kategorii estetycznej. Awangarda znalazła się w sytuacji kryzysowej, nastąpił powrót do muzyki wyrażającej emocje. Wzorem wielkich poprzedników pozycję niezależną zajął J.-L. Florentz, kierując swe zainteresowania ku religii i naturze. Do najważniejszych kompozytorów młodego pokolenia należą: Ph. Fenelon, Ph. Manoury, P. Dusapin, F. Durieux. Muzyka ludowa Ludowa m.f. zachowała do czasów obecnych wiele elementów dawnej twórczości artyst. (rel. i świeckiej). Tradycję epicką reprezentowała początkowo chanson de geste, później romanza, popularna również w innych krajach romańskich. Prócz nich XVII–XVIII w. była rozpowszechniona pieśń hist. z elementami satyry politycznej. Gatunki epicko-liryczne reprezentowała ballada, od XVII w. sięgająca często po tematykę zbójecką. Elementy epiki występują też w pastourelle o żywszym, często tanecznym charakterze, przedstawiającej wydarzenia życia codziennego, przeplatanej nierzadko sentencją i morałem. Twórczość liryczna (gł. pieśń miłosna) była we Francji zawsze popularna; jej szczególny rozkwit przypadł na XVIII w. Od XVII w. rozwijała się również pieśń taneczna, towarzyska i pijacka. Wśród pieśni rel. należy wymienić zachowane do dziś pieśni pielgrzymów, pieśni hagiograficzne, maryjne i okolicznościowe, związane ze świętymi (cantiques) i ceremoniami (np. pogrzebowe). Odrębne właściwości wykazują pieśni uliczne, śpiewane w wielkich miastach (gł. w Paryżu), najczęściej przy akompaniamencie katarynek i in. mech. instrumentów. Twórczość instrumentalna obejmuje marsze, melodie aryjne (Owernia), ballady (środk. Francja), przygrywki pasterskie (m.in. w Alpach). Autentyczna muzyka lud. występuje w Owernii, Bretanii, Prowansji oraz na Korsyce. Regiony te są jednak zróżnicowane etnicznie i kulturalnie; Bretania wykazuje związki z tradycją celtycką, Prowansja z muzyką hiszp., zwł. muzyką Katalonii i Balearów, Korsyka stanowi samoistny rezerwat folkloru (m.in. pieśni poganiaczy wołów, pieśni bliskie hiszp. pieśniom zw. copla), podobnie jak kraj Basków ( baskijska muzyka). Dawną tradycję muz. reprezentują pieśni o symbolice zwierzęcej, magiczne, karnawałowe, sobótki oraz stare pieśni pracy (np. tribbiera z Korsyki), ponadto pieśni śpiewane w rytm wykonywanych czynności (np. przy ubijaniu masła), ujawniające wpływ kultury śródziemnomorskiej. We fr. muzyce lud. odzwierciedla się zróżnicowanie etniczne kraju, m.in. w występowaniu na określonym terenie specyficznych gatunków (np. w Bretanii gwerz i sonn, a obecnie też pieśni pielgrzymkowe, w Bresse ébaudes, w Owernii przygrywki instrumentalne) i tańców (np. bourrée w Burbonii, gawot w Bretanii, rigaudon w Alpach) oraz w składzie zespołów instrumentalnych, np. bęben i flet na południu, lira korbowa, dudy, akordeon lub klarnet, kornet i basy w środk. Francji, zespoły obojów w Pirenejach (z wyjątkiem kraju Basków), gitary na Korsyce, bęben pocierany w Prowansji, specyficzna odmiana fletu u Basków. System tonalny współcz. muzyki lud. bazuje na systemie dur-moll; istnieją także relikty dawnych skal modalnych, zwł. eolskiej i doryckiej, w słabszym stopniu frygijskiej, miksolidyjskiej i lidyjskiej (w Alpach). Pentatonizmy występują przede wszystkim w Bretanii. Ambitus (rozpiętość) melodii waha się od tercji w kołysankach do duodecymy w romanzach. W melodyce równoważy się sylabiczność i melizmatyka. Rytmika ma na ogół charakter ustabilizowany, wiążący się z tańcem lub ze zjawiskami ruchowymi (np. kołysanie, marsz, praca). Istnieją również przejawy dawnej metryki swobodnej — recytacyjnej (w pieśniach żniwnych) i związanej z melizmatyką (np. w pieśniach pasterskich). Dla niektórych refrenów są charakterystyczne efekty ilustracyjne (np. naśladowanie śpiewu ptaków, turkotu młyna). Wymienność tekstów i melodii jest znaczna. Muzyka jest w zasadzie jednogłosowa. Elementy wielogłosowości występują w muzyce instrumentalnej, zwł. przeznaczonej na dudy o kilku piszczałkach burdonowych lub na zespół dud ze skrzypcami. Obecnie istnieje wiele prób ożywienia dawnego folkloru przez grupy młodzieżowe wykonujące muzykę etniczną.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 08:37 Henryk Kuźniak VabankII
  • 08:44 Johann Strauss II An der schönen, blauen Donau
  • 08:54 Angele Dubeau & La Pieta The Exorcist Theme (Tubular Bells)
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 296, Sunday, 10 November 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    John Barry / Shirley Bassey
    Goldfinger
    Goldfinger
  • 3
    Cecilla Krull
    Dom z papieru
    My Life Is Going On
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic