Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

FORTEPIAN

fortepian [wł. forte mocno, piano cicho ], instrument muzyczny z grupy chordofonów uderzanych ( chordofony); W drewnianym, wspartym na 3 nogach korpusie w kształcie ptasiego skrzydła jest umocowana rama żeliwna z napiętymi stalowymi strunami; struny są ułożone krzyżowo ponad świerkową płytą rezonansową, w chórach: po 3 dla dźwięków wyższych, po 2 lub 1 dla niższych, zaczepione w tylnej części ramy, a w przedniej nawinięte na kołki strojnicy; wzdłuż krótszego boku jest umieszczona klawiatura; końce dźwigni klawiszowych uruchamiają mechanizm młoteczkowy; uderzenie młoteczka pobudza struny do drgania. Mechanika f. składa się z systemu dźwigni i sprężyn (tzw. wymyk) umożliwiającego szybką repetycję (powtarzanie) uderzeń młoteczka; struny są przyciskane od góry filcowymi tłumikami, tłumiącymi drganie strun nie uderzonych, a po zwolnieniu klawiszy również uderzonych; pod korpusem f. znajdują się 2 dźwignie nożne, tzw. pedały: prawy podnosi wszystkie tłumiki, pozwalając drgać strunom także po zwolnieniu klawiszy, lewy przesuwa mechanizm klawiszowo-młoteczkowy w prawo, wskutek czego główka młoteczka uderza tylko w 1 lub 2 struny w chórze, wzbudzając dźwięk cichszy i o nieco innej barwie; w niektórych f. znajduje się trzeci pedał (środkowy, tzw. prolongement), przedłużający czas trwania wybranych dźwięków. Chromatyczna skala dźwiękowa f. sięga od A 2 do a 4 lub c 5 ; dzięki rozległej skali, sile brzmienia i możliwościom technicznym f. jest jednym z najbardziej wszechstronnych instrumentów, wykorzystywanym jako instrument solowy i akompaniujący, w zespołach kameralnych i symfonicznych. Wynalazcą f. był B. Cristofori, którego gravicembalo col piano e forte, budowane od 1698, zostało opisane 1711; konstruktorzy niem. (J. Stein, J. Strecher) oprac. następnie 2 typy mechaniki: z młoteczkiem połączonym z dźwignią klawiszową (mechanika wiedeńska) lub zawieszonym niezależnie od dźwigni; drugi typ, przeniesiony do Anglii i udoskonalony m.in. przez J. Broadwooda, nazwano mechaniką ang. (uderzeniową); jest on stosowany do dziś; f. angielskie górowały nad wiedeńskimi siłą dźwięku. Szybką repetycję dźwięku umożliwiło zastosowanie opatentowanego 1821 przez S. Érarda podwójnego wymyku; w 1. poł. XIX w. opatentowano krzyżowy układ strun (J. Pape 1828), metalową ramę dla strun (A. Babcock 1825), filcową okleinę młotków (Pape 1826); poszerzono też skalę instrumentu do 7 oktaw. Dalsze innowacje były dziełem dużych wytwórni f., m.in. Steinwaya, Blüthnera, Bechsteina, Bösendorfera. Z dawnych odmian f., budowanych w XVIII i XIX w. z przeznaczeniem do użytku domowego, popularność zdobyły m.in. : f. stołowe, w kształcie stołu, wzorowane na klawikordzie; buduarowe, łączące często funkcję instrumentu i stolika do szycia, biurka, toaletki; przenośne, podróżne; w formie skrzydłowej, tzw. orfiki; z modeli pionowych — f.: piramidy, szafy, liry (apollonium), żyrafy, zw. tak zależnie od kształtu; w poł. XIX w. zostały one wyparte przez technicznie doskonalsze pionowe pianino. F. skrzydłowy służył zazwyczaj do celów koncertowych; jego odmiany to: f. z dwiema klawiaturami, o przeciwnej kolejności dźwięków, pomysłu J. Wieniawskiego, zbudowany 1878 przez E. Mangeota (koncertowali na nim Antoni Kątski i J. Zarębski); f. z klawiaturą łukową (F. Clutsam 1909); f. alikwotowy, z dodatkowymi rezonującymi strunami; f. ćwierćtonowy, pomysłu A. Háby; odmiany te nie znalazły szerszego zastosowania. W Polsce produkcję f. rozpoczęto w 2. poł. XVIII w., a w XIX w. liczba wytwórni znacznie wzrosła. Najbardziej znane firmy fortepianmistrzowskie w tym okresie to: Budynowicz, Małecki, Kerntopf, Zakrzewski, Krall i Seidler, Nowicki. W XX w. na czoło wysunęły się wytwórnie wielkopol.: Fibiger, Drygas, Betting, Sommerfeld; po II wojnie świat. Calisia w Kaliszu i wytwórnia w Legnicy. Wraz z powstaniem f. rozwinęła się muzyka fortepianowa, wyrosła z tradycji muzyki klawesynowej; jej pionierami byli synowie J.S. Bacha, gł. C.Ph.E. Bach (Clavier-Sonaten und freye Fantasien fürs Fortepiano für Kenner und Liebhaber 1780). Bujny rozwój tej muzyki przypadł na okres klasycyzmu (twórczość J. Haydna, W.A. Mozarta, a zwłaszcza L. van Beethovena; skrystalizowanie się 3 podstawowych form klas. muzyki fortepianowej: sonaty, wariacji i koncertu). Na 1. poł. XIX w. przypada działalność wielu wybitnych pianistów (M. Clementi, J.B. Cramer, C. Czerny, J.L. Dusík, J.N. Hummel, J. Field, F. Kalkbrenner, A. Henselt, H. Herz, I. Moscheles, S. Thalberg), a także kompozytorów wirtuozowskich utworów w stylu brillant; najwybitniejszym przedstawicielem tego stylu był C.M. von Weber (Zaproszenie do tańca ). Oprócz utworów wirtuozowskich ważną kategorię twórczości stanowiły utwory liryczne (np. nokturny Fielda) i etiudy. Głównymi przedstawicielami muzyki fortepianowej okresu romantyzmu byli F. Schubert, F. Mendelssohn-Bartholdy (twórca fortepianowej pieśni bez słów), R. Schumann. Osobne miejsce zajmuje twórczość F. Chopina, który nie tylko wykorzystał pełny zasób dotychczasowych zdobyczy w zakresie tej muzyki, lecz wzbogacił je nowymi walorami brzmieniowymi, m.in. dzięki twórczemu nawiązaniu do muzyki lud.; zastosował formotwórcze właściwości dynamiki, artykulacji, pedalizacji, specyficzne brzmienie struktur unisonowych itp. Rozwój techniki pianistycznej w XIX w. znalazł odbicie w licznych rozprawach o grze fortepianowej i tzw. szkołach gry (podręcznikach). W okresie neoromantyzmu twórcą nowego typu faktury fortepianowej był F. Liszt, który wykorzystał techn. możliwości instrumentu, wzmógł siłę brzmienia za pomocą pochodów oktawowych, różnego rodzaju dwu- i wielodźwięków, stosował oplatanie zasadniczej linii melodycznej figuracjami, wprowadzał podwójne tryle itp. Odrębny nurt reprezentowała twórczość fortepianowa J. Brahmsa, nawiązująca do muzyki klas. i romant., odznaczająca się rozwiniętą polirytmią, częstym stosowaniem synkopy, wprowadzaniem efektów quasi-orkiestrowych. Rozwój faktury fortepianowej dokonywał się także w muzyce kameralnej i wokalnej (partie fortepianowe w pieśniach H. Wolfa). W końcu XIX w. gł. kontynuatorem tradycji Schumanna i Brahmsa był M. Reger; wpływ Chopina i Liszta zaznaczył się w muzyce ros. 2. poł. XIX w. (Antoni Rubinstein, P. Czajkowski, M. Musorgski, M. Bałakiriew, później A. Głazunow, A. Arenski, A. Ladow, A. Skriabin, S. Rachmaninow) i w twórczości E. Griega; fr. muzykę fortepianową 2. poł. XIX w. reprezentuje twórczość C. Francka i C. Saint-Saënsa. Muzyka fortepianowa XX w. obejmuje wiele kierunków: impresjonizm, ekspresjonizm, folkloryzm, neoklasycyzm. Głównym przedstawicielem impresjonizmu był C. Debussy (częściowo także M. Ravel). Twórczość fortepianową Debussy’ego cechuje wyjątkowe wyczulenie na brzmieniowe walory struktur dźwiękowych, dużą rolę odgrywają w niej m.in. akordy paralelne, skala całotonowa, dźwięki pedałowe. W muzyce pol. wpływ impresjonizmu wykazują utwory fortepianowe K. Szymanowskiego (Metopy, Maski ). Tendencje klasycyst., które zaznaczyły się już u Debussy’ego, były nawiązaniem do muzyki klawesynistów francuskich. Innego rodzaju neoklasycyzm, nawiązujący do muzyki klas., reprezentuje twórczość fortepianowa Grupy Sześciu i G. Faurégo we Francji, A. Caselli we Włoszech, S. Prokofjewa w Rosji. Folkloryzm znalazł wybitnych przedstawicieli w B. Bartóku, I. Albénizie, E. Granadosie, M. de Falli, W. Lutosławskim. Ekspresjonizm przejawił się w niektórych utworach fortepianowych A. Schönberga. W muzyce fortepianowej 2. poł. XX w. dużą grupę stanowią dzieła oparte na technice serialnej i aleatorycznej ( aleatoryzm), tworzone przez P. Bouleza, K. Stockhausena, J. Cage’a (twórcy utworów na fortepian preparowany), L. Nono, w Polsce przez K. Serockiego, B. Schaeffera; żywe są także tradycje neoklas. (P. Hindemith, A. Honegger, w Polsce — B. Woytowicz, G. Bacewicz). Wybitnymi przedstawicielami nowoczesnej muzyki fortepianowej, opartej na różnych rozwiązaniach techn., są m.in. : S. Barber, O. Messiaen, M. Tippett, M. Feldman, M. Davies, R. Sessions, A. Copland, D. Bedford, Gy. Ligeti, w Polsce — Panufnik, Lutosławski, Z. Krauze, T. Sikorski, P. Szymański, A. Dutkiewicz.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 04:52 Antoni Wojnar She
  • 04:56 Joseph Haydn Keyboard Concerto in D major (3)
  • 05:00 Dresdner Kapellsolisten, Helmut Branny, Antonin Reichenauer Allegro z Concerto per Fagotto e stromenti
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 299, Sunday, 1 December 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    Alan Silvestri
    Forrest Gump
    Suita
  • 3
    Łukasz Pieprzyk
    Legiony
    Zakończenie
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic