Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

FORMA MUZYCZNA

forma muzyczna, jeden z głównych terminów w teorii muzyki i w praktyce muzycznej. Pojęcie „formy muzycznej” rozważa się zazwyczaj w 3 aspektach: estetycznym, teoretycznym i praktycznym (w dydaktyce muzycznej). W estetyce muzycznej wiąże się z relacją: forma–treść, podlegającą w ciągu wieków różnorakim interpretacjom, ze względu na asemantyczność muzyki oraz niejednoznaczność pojęcia jej treści. Pogląd o prymacie treści zaważył na uformowanej w XVII i XVIII w. teorii afektów, na XIX-wiecznej estetyce wyrazu muzycznego, a w postaci karykaturalnej przejawił się w XX-wiecznej estetyce socrealizmu ( realizm socjalistyczny). W XIX w. zarysował się ostry konflikt między estetyką heteronomiczną, zmierzającą do wykazania jedności treści i formy, a estetyką autonomiczną (zwaną formalistyczną), sprowadzającą treść muzyki do materii dźwiękowej (według E. Hanslicka treścią muzyki są „dźwięczące formy w ruchu”). Współcześnie zaznacza się tendencja do podkreślania współzależności między ekspresją muzyczną a formą. W teorii muzyki pojęcie formy muzycznej funkcjonuje wymiennie lub w powiązaniu z określeniami: struktura, gatunek, kształt, postać itp. Na ogół wymienia się takie cechy formy muzycznej, jak zwartość i logika przebiegu muzycznego, kontrast i proporcja; generalnie chodzi o uchwycenie w utworze muzycznym prawidłowości (według H. Riemanna: „jedności w różnorodności”). Struktura jest pojmowana jako sieć relacji między poszczególnymi elementami utworu, często też jako synonim terminu „budowa”. Szczególnie płynna jest granica między znaczeniami terminów „gatunek” i „forma”. Gatunek, rozumiany szerzej, wiąże się zazwyczaj z funkcją muzyki, jej uwarunkowaniami społeczno-kulturowymi, praktyką wykonawczą, stylem danej epoki, tradycjami lokalnymi, np. w gatunku sonaty wyróżnia się formę sonaty da chiesa i da camera, sonaty klasycznej i romantycznej; zależnie od treści libretta odróżnia się operę seria i buffa; formy muzyki dramatycznej kształtują się odmiennie w różnych ośrodkach: w angielskim masque, niemieckim singspiel, francuskim opéra comique ( opera). Termin „forma” natomiast funkcjonuje w dwojakiej postaci: a) ogólnej — jako teoretyczny model (schemat) budowy poszczególnych typów kompozycji (np. określone następstwo części w takich utworach, jak sonata lub suita; 3-częściowa budowa allegra sonatowego, czyli formy sonatowej), jako model (sposób) kształtowania materiału dźwiękowego (np. za pomocą techniki fugowanej, wariacyjnej lub przetworzeniowej; fuga, wariacje), przy czym uniwersalną rolę odgrywa zasada powtarzalności (np. refreny w pieśni i rondzie, zwrotkowość w pieśni, 3-częściowość typu ABA w arii), także jako zasada przekształcania tego materiału; b) szczegółowej — dotyczącej konkretnego utworu, który, odbiegając od abstrakcyjnego modelu, stanowi przejaw indywidualności twórczej kompozytora; w tym sensie każdy utwór ma odmienną formę, uchwycenie zaś występujących w nim prawidłowości i preferowanych zabiegów technicznych pozwala określić indywidualny styl kompozytora oraz uwydatnić cechy typowe dla muzyki danego środowiska lub epoki. Nauka o formie muzycznej, rozpatrywanej w sensie pragmatycznym jako procedura komponowania lub apragmatycznym jako utwór — rezultat owej procedury, zajmuje główną pozycję w dydaktyce muzycznej; w pierwszym wypadku wiąże się to z propedeutyką kompozycji, w drugim — z analizą muzyczną. Nauka o formach muzycznych rozwinęła się w XIX w. na gruncie licznych podręczników kompozycji. Jeszcze Riemann utożsamiał naukę kompozycji z analizą muzyczną; forma muzyczna jest według niego sumą elementów muzycznych: melodyki ( melodia), rytmiki ( rytm), harmoniki ( harmonia), dynamiki, agogiki, kolorystyki, które dają w efekcie symetryczne 8- lub 16-taktowe okresy ( motyw, fraza, zdanie), stanowiące podstawę budowy kompozycji. Tej normatywnej teorii formy muzycznej, ujmującej kompozycję statycznie, została przeciwstawiona w 1. połowie XX w. koncepcja formy muzycznej ewolucyjnej, o dynamicznym przebiegu, napięciach i odprężeniach ruchu muzycznego, traktowanych jako odpowiedniki energetyki zjawisk psychicznych (E. Kurth), lub o wspólnocie materiału tematycznego (H. Mersmann); forma stała się wypadkową współdziałania różnych elementów muzycznych. Dążąc do uchwycenia wszelkich typów muzyki, F. Blume wyróżnił 4 współczynniki formy muzycznej, diastematykę, metrum, dynamikę i kolorystykę, usystematyzowane według właściwości dźwięku jako zjawiska akustycznego: wysokości, czasu trwania, siły i barwy. W 2. połowie XX w. na metody analizy formalnej wpłynęła normatywna teoria warstwowa H. Schenkera oraz teoria sonorystyki, wysuwająca na pierwszy plan analizę brzmienia (J.M. Chomiński). Pojawienie się aleatoryzmu naruszyło dotychczasowe pojmowanie formy muzycznej, którą ogólnie można określić jako logiczny układ materiału dźwiękowego, decydujący o artystycznym kształcie kompozycji. K. Stockhausen wprowadził pojęcie formy otwartej, określając tym mianem utwory nieewolucyjne, bez określonego kształtu i zakończenia, w których układ poszczególnych segmentów brzmieniowych (zwanych też momentami) jest dowolnie wyznaczany przez wykonawców.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 15:54 Antonio Vivaldi L'estro armonico op.3 - VII Koncert F-dur (3)
  • 16:03 2CELLOS Theme from Love Story
  • 16:06 Bill Conti Gonna Fly Now
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 299, Sunday, 1 December 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    Alan Silvestri
    Forrest Gump
    Suita
  • 3
    Łukasz Pieprzyk
    Legiony
    Zakończenie
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic