Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

ESTETYKA MUZYCZNA

estetyka muzyczna, dział estetyki ogólnej poświęcony muzyce, uprawiany zarówno przez filozofów, jak i przez teoretyków muzyki. Do gł. zagadnień e.m. należą: problem istoty muzyki, jej specyfiki w stosunku do innych sztuk, istoty i kryteriów jej wartości, istoty przeżycia muzycznego. W historii e.m. występują 2 sposoby traktowania tych zagadnień: e.m. autonomiczna przyjmuje, iż dzieła muz. nie ujawniają żadnych treści niezależnych od samych struktur dźwiękowych, a muzyka nie odzwierciedla treści realnych lub psychicznych; e.m. heteronomiczna stara się wyjaśnić, co i jak muzyka ujawnia poza własnym tokiem dźwiękowym; różne odłamy tego kierunku rozmaicie określają zawartość dzieł muz.: e.m. metafizyczna dowodzi, iż poprzez muzykę ujawnia się sama istota bytu (wola, idea itp.); e.m. wyrazu widzi w utworze muz. odbicie przeżyć psychicznych twórców; teoria naśladownictwa sprowadza muzykę do naśladowania zjawisk realnych, intonacji mowy itp.; marksistowska e.m. widziała w muzyce uogólnione odzwierciedlenie rzeczywistości. Historia e.m. sięga cywilizacji staroż. Chin, Indii, rozwijała się jako część filozofii starogr. (Platon, Arystoteles, Arystoksenos z Tarentu), przejawiała się też w rozważaniach niektórych Ojców Kościoła (św. Augustyn); w czasach nowoż. występowała w wywodach teoretyków i filozofów fr. (J.J. Rousseau, J.P. Rameau, D. Diderot); na pocz. XIX w. dominował w e.m. kierunek metafizyczny (F.W. Schelling, A. Schopenhauer, G.W.F. Hegel), u romantyków zaś estetyka wyrazu; oprócz niej rozwijał się kierunek formalistycznej e.m. (E. Hanslick, B. Zimmermann), później — psychologicznej, badającej istotę przeżycia muz., oraz empirycznej, rozważającej istotę dzieła muz.; w XX w. wielką rolę odegrała tzw. energ. koncepcja muzyki (E. Kurth, H. Mersmann), potem kierunek fenomenologiczny (w Polsce wybitny przedstawiciel tego kierunku to R. Ingarden, we Francji — G. Brelet). Przedstawicielami estetyki marksistowskiej byli m.in. : w ZSRR — B. Asajew, J. Kremlow, B. Jarustowski, w Polsce — Z. Lissa, S. Łobaczewska, w Czechosłowacji — A. Sychra. W 2. poł. XX w. e.m. weszła w związki z nowymi kierunkami w humanistyce, socjologii i psychologii, co przyczyniło się zarówno do reinterpretacji tradycyjnych zagadnień (np. problemu formy i treści, wyrazu muz., istoty muzyki), jak też do otwarcia nieznanych przedtem perspektyw badawczych. Inspirująco na e.m. oddziaływała lingwistyka strukturalna oraz semiotyka, czego rezultatem były liczne koncepcje znaku i znaczenia muz. oraz procesu komunikowania poprzez muzykę. Rozwijały się one zwłaszcza w latach 70., tworząc podstawy semiotyki muz.; przedstawiciele tej dyscypliny skupiali się w swych interpretacjach muzyki jako systemu znaków na: 1) elementach mających znaczenie w strukturze gramatyczno-syntaktycznej (J. J. Nattiez), 2) znaczeniach z punktu widzenia odbiorcy (G. Stefani, M. Imberty), 3) elementach znaczeniowych muzyki w relacji do języka poet. (N. Ruwet, N. Paganini, M. Bristiger). Ujęcia muzyki jako języka, pozostające pod wpływem antropologii strukturalnej (C. Lévi-Strauss, B. de Schloezer), podkreślały autonomiczną, immanentną naturę dzieła muz. i upatrywały jego znaczenie w systemie wewn. relacji między elementami, tj. w strukturze utworu pojętej jako jedność. W postrzeganiu tych samoistnych związków, wolnych od odniesień pozamuz. i asocjacji psychol., krył się sens przeżycia estetycznego. Wątki te rozwijali również w wielu kierunkach autorzy anglosascy (D. Cooke, G. Epperson, N. Goodmann, T. McLaughlin, W. Coker, S. Langer, L.B. Meyer). Orientację najbardziej zbliżoną do tradycji reprezentował Cooke, który dokonał klasyfikacji zwrotów interwałowych w systemie dur-moll, przypisując im znaczenia emocjonalne na wzór teorii afektów. Założenia kulturowe przyświecały Langer; inspirowana teorią form symbol. E. Cassirera, uznała ona muzykę za szczególny przejaw ekspresji, oparty na specyficznej logice, odmiennej od reguł języka werbalnego. Znaczenie muz. sprowadza się jej zdaniem jedynie do kontekstu dźwiękowego, przy czym ma ono charakter symbol. i tylko w taki sposób sugeruje treść emocjonalną, pojętą jako dynamiczny model doświadczeń wewn.; symbol muz. cechuje zarazem otwartość znaczeniowa, w jego odczytaniu zaś uczestniczy intuicja odbiorcy. Przykładem interpretacji znaczenia muz., wykorzystującej m.in. psychologię postaci i teorię informacji, jest koncepcja Meyera, wg którego znaczenie muz. powstaje w aktywnym procesie, w wyniku odnoszenia percypowanych zdarzeń dźwiękowych do oczekiwań słuchacza, uwarunkowanych z kolei znajomością danego stylu. Powstałe w ten sposób znaczenie zyskuje wymiar względny; zależy ono od konwencji stylistyczno-kulturowej, jak też od indywidualnej świadomości odbiorcy. Znamiennym rysem anglosaskiej e.m. są jej przesłanki pragmatyczne i poznawcze, które zakładają uchwycenie realnych związków pomiędzy fenomenami dźwiękowymi a ich świadomą percepcją. Tak zorientowana estetyka staje się integralnym składnikiem współcz. analizy muz., zwłaszcza w zakresie badań nad strukturą tematyczną i tonalną dzieła (R. Réti, H. Schenker i jego szkoła w Stanach Zjedn.). Odrębny obszar współczesnej e.m. łączy się z doświadczeniami awangardy muz., której rozwój w latach 50. sprawił, iż uległo przewartościowaniu tradycyjne rozumienie twórczości i odbioru muzyki oraz istoty dzieła muz. i materii dźwiękowej. Awangarda postawiła pod znakiem zapytania nie tylko kulturowo-społ. funkcje muzyki, lecz również jej utrwalone przez tradycję wartości. Nowym propozycjom twórczym towarzyszyła ożywiona wymiana poglądów estetycznych, w której oprócz krytyków i teoretyków (Th. Adorno, R. Leibowitz) wzięli udział w znacznie większym niż wcześniej stopniu sami kompozytorzy (J. Cage, P. Boulez, P. Schaeffer, K. Stockhausen, H. Pousseur, I. Xenakis, B. Schaeffer). Wśród gł. postaw i orientacji awangardowych można wyróżnić dążenie do ścisłej struktury muz., uporządkowanej matematycznie (szkoła darmstadzka), jak też alternatywną ideę dzieła otwartego oraz przekonanie o muzyczności wszystkich zjawisk otaczającego świata (Cage), powstałe pod wpływem filozofii Dalekiego Wschodu. Socjologiczne aspekty estetyki awangardowej poddał wnikliwej analizie Adorno, dostrzegając jej źródła w przemianach społ.-ekon. Zachodu; w swych późnych pracach wskazał także na negatywne następstwa odejścia od uniwersalnych praw rządzących muz. percepcją. W refleksji estetycznej dotyczącej najnowszej twórczości powracają pytania o przyszły kształt i sens sztuki muz. oraz o rolę tradycji i obecnych w niej klas. wzorców i wartości. W latach 80. przedmiotem rozważań stał się m.in. nurt określany mianem postmodernizmu (J.-F. Lyotard, H. Danuser, W. Gruhn). Oprócz prac interdyscyplinarnych powstały w okresie powojennym nowe syntezy hist.-estetyczne (C. Dahlhaus, E. Fubini), oparte na założeniach przezwyciężających wcześniejsze orientacje typu pozytywist. bądź idealistycznego. Według Dahlhausa estetyczny wymiar muzyki nie jest czymś abstrakcyjnym ani ponadczasowym, lecz stanowi przede wszystkim domenę historii, idee muz.-estetyczne zaś przybierają w poszczególnych epokach postać paradygmatów, tj. modeli świadomości muz., zmieniających się wraz ze stylami twórczości i warunkami jej odbioru. Dahlhaus nie ogranicza się do rekonstrukcji ogniw procesu hist.-estetycznego; ukazuje je zarówno we wzajemnym przenikaniu, jak też dostrzega ich konsekwencje dla współczesności. Ów hist. ogląd problemów muz.-estetycznych krzyżuje się w pracach Dahlhausa z metodami znamiennymi dla teorii recepcji oraz hermeneutyki, która skupia się na problematyce rozumienia muzyki. Dziedziny te, wyznaczające kolejne orientacje współczesnej e.m., pozwalają prześledzić dziejowy rezonans idei muz., a także dotrzeć do ich najgłębszych sensów i znaczeń. W najnowszych badaniach nad estetyką muz. można odnotować dążenie do źródłowej rekonstrukcji poglądów na muzykę, czego rezultatem są liczne antologie tekstów estetycznych ilustrujące myśl o muzyce od czasów starożytnych do współczesności.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 07:37 Rafał Blechacz, Fryderyk Chopin Walc Des-dur op. 64 nr 1
  • 07:42 Steven Price Gravity
  • 07:46 Leonard Cohen You Got Me Singing
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 296, Sunday, 10 November 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    John Barry / Shirley Bassey
    Goldfinger
    Goldfinger
  • 3
    Cecilla Krull
    Dom z papieru
    My Life Is Going On
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic