Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

DŹWIĘKOWY SYSTEM

dźwiękowy system, system interwałowy, system podziału oktawy na najmniejsze interwały, wynikający ze stosowania w praktyce określonych skal muz. ( skala). Rozróżnia się s.dź. teoretyczny, powstały na drodze teoret. rozważań i niejednokrotnie bardzo skomplikowany, oraz jego odpowiednik — s.dź. praktyczny, uwzględniający realne możliwości praktyki wykonawczej. W tym drugim wypadku zasadniczą rolę odgrywają: możliwości techn. i strój instrumentu muz. oraz tzw. strefowość słuchu muz., dopuszczająca pewne odchylenia w intonacji dźwięku. Do najstarszych teoretycznych s.dź. należy system pitagorejski (kwintowy ), stworzony przez Pitagorasa (VI w. p.n.e. ), który dążył do teoret. uzasadnienia stosowanych w muzyce gr. skal diatonicznych. Punktem wyjścia tego systemu są 3 interwały uzyskane przez skracanie w odpowiednich punktach strun monochordu: oktawa (1:2), kwinta (2:3) i kwarta (3:4); metodą składania kwint i oktaw (czyli mnożenia ich współczynników liczbowych) można uzyskać żądany podział oktawy. Powstaje przy tym zasadnicza trudność, gdyż okrąg kwintowy utworzony z kwint pitagorejskich nie zamyka się — dwunasta kwinta his jest wyższa od pierwszego c ; dźwięki enharmoniczne ( enharmonia) różnią się o tzw. komat pitagorejski. Rozbudowa systemu pitagorejskiego doprowadziła do wydzielenia w oktawie 35 stopni uporządkowanych w 12 grup, w obrębie których dźwięki różnią się od siebie o minimalne interwały. Poważną wadą systemu Pitagorasa jest skomplikowany stosunek, jakim wyraża się interwał tercji wielkiej (81:64). Wadę tę udało się usunąć w powstałym w I w. p.n.e. tercjowym s.dź. Didymosa ; tercję uzyskano tam przez podział struny na 5 części jako stosunek długości 4 : 5 (a zatem stosunek częstotliwości 5 : 4). Wielkość, o którą różni się tercja w systemie Didymosa od tercji pitagorejskiej, nazwano komatem syntonicznym. Systemu tercjowego również nie da się „zamknąć” w obrębie oktawy, natomiast bardzo prosto można na jego gruncie przedstawić wybraną skalę diatoniczną, której stopnie są odniesione do punktu wyjściowego o współczynniku 1, np.: cd – (es ) – efg – (as ) – a – (b ) – hc 1 jako 1 – 9/8 – (6/5) – 5/4 – 4/3 – 3/2 – (8/5) – 5/3 – (9/5) – 15/8 – 2. Przez uzupełnienie skali wybranymi dźwiękami chromatycznymi uzyskano tzw. s.dź. naturalny, będący wycinkiem s.dź. Didymosa; jest on utworzony z interwałów występujących pomiędzy alikwotami dźwięku, czyli wykorzystuje on elementy skali naturalnej, tzw. harmonicznej (utworzonej z alikwotów, składowych harmonicznych dźwięku). Niedogodności systemów Pitagorasa i Didymosa, ujawniające się zwłaszcza przy strojeniu instrumentów o gotowym stroju (organy, klawesyn), skłoniły teoretyków do poszukiwania nowych rozwiązań w postaci temperacji; po systemach nierównomiernie temperowanych powstał w 1. poł XVIII w. 12-półtonowy s.dź. równomiernie temperowany, dzielący oktawę na 12 równych półtonów. System ten, powszechnie przyjęty przy strojeniu instrumentów o gotowym stroju (np. fortepianu lub organów), stanowi uproszczoną postać stosowanego w praktyce s.dź. 12-strefowego, w którym interwały mogą być intonowane z pewną tolerowaną przez ucho swobodą w granicach dość szerokich stref; szerokość stref tolerancji praktycznego s.dź. jest większa niż różnice pomiędzy poszczególnymi systemami teoretycznymi. Od końca XIX w. są podejmowane sporadycznie próby stworzenia innych s.dź. temperowanych, dzielących oktawę na większą liczbę części, np. 24 ćwierćtony.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 05:04 Sergiusz Rachmaninow II Koncert fortepianowy (2)
  • 05:11 John Morris A Transylvanian Lullaby
  • 05:15 Hans Zimmer I Need To Know
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 293, Sunday, 20 October 2019
  • 1
    Henry Mancini / Audrey Hepburn
    Śniadanie u Tiffaniego
    Moon River
  • 2
    Kortez
    Kamerdyner
    Stare drzewa
  • 3
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic