Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

DODEKAFONIA

dodekafonia [gr. dṓdeka dwanaście, phōnḗ dźwięk ], technika komponowania za pomocą 12 dźwięków. Zasady d. określiła doktryna teoret.-muz. z 1. poł. XX w., powiązana ściśle z praktyką kompozytorską. Wprowadzała ona dla materiału 12 dźwięków skali chromatycznej (w której każdy dźwięk jest samodzielny, nie pochodzi od drugiego i nie ma nad innymi funkcyjnej przewagi) określone ilościowo i jakościowo wzorce interwałowe: serie, tropy, kompleksy dźwiękowe, modi itp. Konstytutywną rolę w d. odgrywają więc wyłącznie interwały. Narodziny d. były uwarunkowane tradycją postwagnerowską (kryzys tonalności typu dur-moll) i nawiązującą do niej w 1. 20-leciu XX w. twórczością kompozytorów ekspresjonistycznych, działających gł. na terenie Austrii ( wiedeńska szkoła dodekafoniczna). Kompozytorzy ci wyciągnęli skrajne wnioski z rozpadu tonalności harmonicznej w muzyce zachodnioeur. i ok. 1910 zaczęli komponować muzykę opartą na tzw. swobodnej atonalności. Nie obowiązywały już w niej normy systemu dur-moll, lecz swobodne prawa kształtowania przestrzeni dźwiękowej, m.in. silne usamodzielnienie dysonansu, różnorodne techniki tworzenia lokalnych centrów brzmieniowych. W początkowej fazie rozwoju doktryny próbowano zreformować na potrzeby d. tradycyjną notację muz.; usiłowano też rozpoznać możliwości ilościowe tkwiące w materiale dwunastotonowym (E. Stein, F.H. Klein); nie postulowano jeszcze nowych związków interwałowych (H. Eimert). Ważną koncepcję d. przedstawił 1924 J.M. Hauer, który pierwszy wyznaczył w dwunastotonowym materiale swoich tropów ściśle określone relacje interwałowe, tworząc w ten sposób podwaliny dojrzałej techniki dodekafonicznej. Drugi istotny dla historii muzyki XX w. nurt rozwoju d. wiąże się z działalnością kompozytorów szkoły wiedeńskiej (A. Schönberg, A. Berg, A. Webern) i koncepcją d. seryjnej. Według tej koncepcji wzorcem podstawowym była seria dodekafoniczna (w postaci oryginalnej: O), zawierająca niezależny od rejestru poszczególnych dźwięków ustalony układ interwałów między nimi. Każda seria miała swoje formy zwierciadlane: raka (R), inwersję (I) oraz inwersję raka (RI). Forma podstawowa serii z jej 3 formami zwierciadlanymi mogła być ponadto budowana na każdym z 11 stopni skali chromatycznej, co dawało 48 postaci serii w jednym utworze. Serie mogły być ułożone zarówno horyzontalnie, jako twory tematyczno-kontrapunktyczne, jak i wertykalnie, jako akordy. Tak uniwersalne i ogólnie sformułowane zasady spowodowały powstanie różnic w rozumieniu i traktowaniu techniki dodekafonicznej. Dla Schönberga (podobnie jak dla pierwszego pol. dodekafonisty, J. Kofflera) seria stanowiła podstawę kształtowania materiału tematyczno-motywicznego w obrębie faktur i form muzyki neoklas. (Suita op. 29, 1925). Dla Berga seria była modelem skalowo-harmonicznym, umożliwiającym wysnucie z jej zasadniczej postaci różnorodnych serii pobocznych, pod względem melodycznym zakorzenionych w późnoromant. języku muz. (Koncert skrzypcowy 1935). Dla Weberna, który okazał się najbardziej radykalny (Symfonia op. 21, 1928, Wariacje fortepianowe op. 27, 1936), dźwięki serii były izolowanymi brzmieniami ( punktualizm). D. szkoły wiedeńskiej stała się punktem wyjścia dla dynamicznej recepcji tej techniki i spowodowała przewrót we współcz. technice kompozytorskiej. Już w latach 40. rozwinięto założenia d. Schönberga, traktując serię nie jako wzorzec związków melodyczno-harmonicznych, lecz jako rodzaj skali (E. Křenek, G. Perle, W. Fortner). Za datę zamykającą klas. okres rozwoju d. przyjmuje się 1950; skrystalizowała się wtedy koncepcja totalnego serializmu, postulująca operowanie nie tylko serią wysokości dźwiękowych, lecz także serią wartości rytmicznych, dynamicznych, serią artykulacji, brzmień itp. (O. Messiaen Mode de valeurs et d’intensités 1949). Przesłanki kompozycji serialnej można odnaleźć już jednak we wczesnych koncepcjach d. (Klein, J. Gołyszew). Po 1950 w Europie i USA doszło do upowszechnienia d. Schönberga. W Polsce po 1956 technikę tę stosowali K. Serocki, T. Baird, K. Penderecki, B. Schaeffer i in.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 01:02 Johann Gottlieb Janitsch Trio sonata in G major for oboe, violin and b.c.(2)
  • 01:06 Marc-Antoine Charpentier Te Deum (Prelude)
  • 01:08 Benjamin Britten Simple Symphony II. Playful Pizzicato
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 299, Sunday, 1 December 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    Alan Silvestri
    Forrest Gump
    Suita
  • 3
    Łukasz Pieprzyk
    Legiony
    Zakończenie
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic