Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

CZESKA MUZYKA

czeska muzyka , kultura muzyczna Czechów. Muzyka profesjonalna Najstarszy zachowany zabytek — rel. pieśń Hospodine, pomiluj ny powstała ok. 1000 na podstawie starszego tekstu; nie potwierdzona historycznie tradycja przypisuje ją św. Wojciechowi. W tym okresie na ziemiach czeskich wciąż jeszcze uprawiano muzykę liturgiczną w języku słow., ale stopniowo nabierała znaczenia liturgia łacińska. Z XI–XIV w. zachowały się nadto lud. pieśni kośc. Svatý Václave (prawdopodobnie z XII w.), Jezu Kriste, štědrý kněže i Buóh všemohúci . Te cztery pieśni mają prawdopodobnie profesjonalny rodowód, jednak z biegiem stuleci przeszły w lud. praktyce znaczną ewolucję; pierwsze dwie do dziś zajmują ważne miejsce w czeskiej tradycji. Najstarszymi zabytkami muzyki profesjonalnej są także sekwencje i tropy z XIII w. oraz nawiązujące do chorału dramaty liturgiczne, śpiewane po łacinie i po czesku. W XIV w. powstały liczne pieśni świeckie, przeważnie miłosne; na przeł. XIV i XV w. pojawiły się pierwsze czeskie pieśni wielogłosowe. Szczególnie cenne są pieśni związane z ruchem husyckim (1415–34); najsławniejszą z nich jest hymn Ktož jsú boží bojovníci . Do nich nawiązywały od 2. poł. XV do XVII w. pieśni nar. Kościoła protest. braci czeskich, wyd. drukiem w reprezentacyjnych kancjonałach: Szamotulskim, Ivančickim, Komenskiego; wśród braci czeskich najwybitniejszym teoretykiem i kompozytorem był Jan Blahoslav. Dalszy rozwój pieśni zaznaczył się w końcu XV w.; upowszechniły ją mieszczańskie chóry, zw. bractwami literackimi. W 2. poł. XVI w. czeska muzyka wielogłosowa była reprezentowana przez twórczość J.T. Turnovskiego i J. Rychnovskiego; szczególnie wysoki poziom osiągnęła na przeł. XVI i XVII w. w twórczości K. Haranta z Polžic i Bezdružic, wybitnego reprezentanta eur. renesansu. W Pradze muzykę wielogłosową uprawiali także liczni kompozytorzy obcych narodowości, zgrupowani wokół kapeli cesarskiej (zw. rudolfińską — od ces. Rudolfa II Habsburga), m.in. Philippe de Monte, J. Regnart, Ch. Luython, lub działający poza kapelą — m.in. J. Handl-Gallus. Utrata niezależności państw. 1620 i wojna trzydziestoletnia spowodowały zastój kulturalny. Jednak już w poł. XVII w. została zapoczątkowana oryginalna twórczość okresu baroku, nawiązująca — przez katol. pieśń kośc. — do twórczości lud. i dawnej tradycji chorału (A.V. Michna z Otradovic, V.H. Rovenský), wykorzystująca w muzyce wielogłosowej nowatorskie impulsy szkoły weneckiej. W 2. poł. XVII w. powstawała także wartościowa muzyka instrumentalna, o czym świadczą utwory na orkiestrę P.J. Vejvanovskiego. Rozkwit m.cz. okresu baroku nastąpił w 1. poł. XVIII w.; działali wówczas m.in. dojrzały polifonista J.D. Zelenka i łączący w swej muzyce śpiewną melodykę z techniką kontrapunktyczną B.M. Černohorský, jak również kompozytorzy katol. figuralnej muzyki kościelnej. W tym stylu tworzyli także J. Zach, F.I. Tůma, kompozytor i organista J. Seger. Oznaki stylistyki klas. są widoczne w twórczości V. Míčy, Tůmy i F.X. Brixiego. Największą jednak rolę w kształtowaniu nowego stylu odegrali czescy emigranci, zwł. czescy założyciele szkoły mannheimskiej: J.V. Stamic i F.X. Richter, oraz działający w Berlinie i Gocie: J. Benda, twórca melodramatu, i J. Mysliveček, autor oper i oratoriów, popularnych we Włoszech i Monachium; ten ostatni wywarł wpływ na młodego W.A. Mozarta. W okresie klasyków wiedeńskich w różnych krajach Europy działało wielu kompozytorów czeskich, których twórczość wzbogacała obraz epoki: J.K. Vaňhal — jego symfonie i koncerty konkurowały w Wiedniu z powodzeniem z kompozycjami młodego J. Haydna, w Wiedniu i we Włoszech działali: V. Pichl, L. Koželuh, bracia P. i A. Vranický, V. Jírovec (Gyrowetz), z komponujących wirtuozów zaś — kornecista V.J. Stich-Punto i harfista J.K. Krumpholz. Na pocz. XIX w. działali na emigracji kompozytorzy, którzy przyczynili się do ukształtowania romantyzmu: pianista wirtuoz i kompozytor J.L. Dusík, kompozytor i teoretyk A. Rejcha, J.V. (Hugo) Voříšek. Twórczość muzyków działających w ośrodkach prowincjonalnych wykazywała wpływ pieśni lud., o czym świadczą pastorałki J.I. Linka i J.J. Ryby. W twórczości kompozytorów praskich dominowały wpływy Mozarta, który kilkakrotnie odwiedzał Pragę (m.in. z okazji premiery Don Giovanniego 1787). I tam jednak od pocz. XIX w. zaznaczył się zwrot w kierunku stylistyki romant., zwł. w kompozycjach fortepianowych V.J. Tomáška. W związku z czeskim odrodzeniem nar. w 1. poł. XIX w. ujawniła się specyficzna postawa estetyczna: nar. charakter twórczości wiązano z naśladowaniem i cytowaniem pieśni lud., przeciwstawiając się nowatorstwu romantyzmu, który łączono z muzyką niem.; domagano się prostej melodyki i harmoniki. W duchu tej tendencji powstawały pieśni solowe i chóralne A. Jelena, braci F. i J.N. Škroupa, J.E. Doležálka; do tego nurtu należy też opera o treści lud. Dráteník [druciarz ] F. Škroupa. Postawę tę przezwyciężył dopiero twórca nowoczesnej czeskiej muzyki nar. — B. Smetana. Swą twórczością udowodnił, że styl nar. polega na połączeniu stylizacji muzyki lud. (u niego szczególnie polki) z osiągnięciami twórczości świat.; ujawnia się to wyraziście w jego operze Libuše [Libusza ] i w cyklu poematów symfonicznych Má vlast [moja ojczyzna ]. Podobną estetykę wyznawał młodszy od Smetany A. Dvořák, który odkrył nowe obszary czeskiej liryki i stylizował idiom pieśni morawskich (i innych narodów słow.). Muzykę czeską wzbogacił także w tym czasie Z. Fibich. Do dorobku tych kompozytorów nawiązywali czołowi kompozytorzy przeł. XIX i XX w.: L. Janáček — jeden z protagonistów ekspresjonizmu, umiarkowany i szanujący tradycję J.B. Foerster, bliski impresjonizmowi V. Novák, liryczny i filoz. J. Suk, nawiązujący do G. Mahlera i młodego A. Schönberga O. Ostrčil. W pierwszej generacji kompozytorów XX w. wyróżnili się uczniowie Nováka: L. Vycpálek, O. Jeremiáš, E. Axman, B. Vomáčka, J. Jeremiáš, V. Petrželka, V. Kaprál i in., nadto J. Křička, V. Kálik, K.B. Jirák (od 1947 w Stanach Zjedn.). Kompozytorzy debiutujący po I wojnie świat. przeważnie reprezentowali tendencje awangardowe. Najbardziej był w tym konsekwentny A. Hába, rzecznik systemów mikrointerwałowych i atematyczności; B. Martinů łączył elementy lud. ze stylem neoklasycznym. Do tego pokolenia należeli również: P. Bořkovec, I. Krejči, J. Ježek, E.F. Burian, E. Hlobil, kompozytor i teoretyk K. Janeček, czescy Niemcy, pochodzenia żydowskiego — E. Schulhoff, V. Ullmann, H. Krása, P. Haas i in. Muzyka czeska tego okresu miała również swoich szlachetnych tradycjonalistów, którymi byli F. Pícha, J. Řídký i in. Następną generację reprezentują: M. Kabeláč, V. Trojan, J. Seidel, V. Dobiáš, J. Doubrava, K. Slavický, J. Kapr, znany dyrygent i kompozytor R. Kubelík (od 1948 na emigracji), J. Hanuš. Po II wojnie świat. debiutowali: J. Rychlík, Z. Vostřák, J. Jaroch, V. Sommer, J.F. Fischer, O. Mácha, I. Hurník, V. Kalabis, Z. Šesták, S. Havelka, J. Feld, O.F. Korte, P. Eben; brneńscy nowatorzy — J. Novák (od 1968 na emigracji), A. Piňos, J. Berg, M. Ištvan; z kompozytorów mieszkających w Stanach Zjedn. — V. Nelhýbel, K. Husa. W latach 50. wystąpili kompozytorzy uformowani — po neoklas. początkach — przez wpływ ówczesnej muzyki awangardowej: P. Blatný, M. Kopelent, J. Klusák, L. Fišer, Z. Pololáník, J. Teml, L. Faltus. W latach 60. wystąpili: J. Krček, E. Zámečník, I. Loudov, M. Štědroň, L. Matoušek; w latach 70. — J. Rybář, J. Kollert, V. Tichý, M. Slavický, I. Kurz, V. Riedlbauch, Josef Adamík; w latach 80.— M. Košut, S. Bodorov, P. Kofroň, I. Medek, M. Smolka, H. Bartoň i in. Od XVIII w. Czechy są znane jako ojczyzna wybitnych wykonawców. W XIX w. świat. rozgłos zyskali przede wszystkim skrzypkowie: F. Ondříček i J. Kubelík, a na przełomie stuleci Kwartet Czeski (działał 1892–1933). W XX w. wyróżnili się śpiewacy: K. Burian, E. Destinn oraz dyrygenci K. Kovařovic, O. Nedbal, V. Talich. Z ich następców na uwagę zasługują: dyrygenci — R. Kubelík, V. Smetáček, K. Ančerl, V. Neumann, J. Bělohlávek; pianiści — F. Maxian, F. Rauch, R. Firkušný (od 1943 w Stanach Zjedn.), J. Panenka, I. Moravec, I. Klánský; skrzypkowie — J. Suk, I. Ženatý; wiolonczeliści — M. Sádlo, J. Chuchro; z zespołów kameralnych kwartety smyczkowe — Smetany, Janáčka, Vlacha, Talicha, Kociana, Stamica, nadto Czeski Nonet. Z orkiestr renomę świat. zdobyła Czeska Filharmonia, również Orkiestra Symfoniczna miasta stołecznego Pragi (FOK), Orkiestra Symfoniczna Czeskiego Radia, Państw. Filharmonia w Brnie. Oprócz opery (Teatru Narodowego w Pradze) w Cz. działa 10 profesjonalnych scen operowych, 10 konserwatoriów i 2 wyższe fakultety muz. (w Akad. Sztuk Pięknych w Pradze i w Akad. Sztuk Pięknych im. L. Janáčka w Brnie). Z festiwali na czoło wysuwają się Międzynar. Festiwal Muz. „Praska Wiosna” oraz Festiwal Muz. w Brnie. Muzyka ludowa Muzyka lud. Czech obejmuje muzykę lud. Czechów i Morawian. Odrębności regionalne są w m.cz. bardzo wyraźne; Czechy oraz zachodnie Morawy (na zachód od rz. Morawy) są blisko związane ze Śląskiem. Odrębny zespół cech znamionuje muzykę pasterską górali morawskich; typowe dla niej są zwł. instrumenty dęte (np. długa fujara), pewne osobliwości tonalne, fakturalne, wielogłosowość i maniery wykonawcze (parlando, rubato). Historia muzyki czeskiej jest stosunkowo dobrze znana dzięki zachowanym źródłom. Podobnie jak w Polsce, zasadniczy przełom stylistyczny dokonał się w muzyce czeskiej w XVI i XVII w. Przeobrażeniom uległa wówczas struktura rytmiczna (ustalenie się rytmiki tanecznej trójmiarowej), system tonalny, melodyka (struktury triadowe, rozłożone trójdźwięki). W formie muz. zaczęły przeważać schematy regularne i proporcjonalne, koliste np. aa’ba’. Tańce z tańczonych „do kolečka” przekształciły się w tańczone parami, a następnie w wirowe. Do osobliwości m.cz. należy bogactwo tańców. Nazwy ich często są uwarunkowane choreotechnicznie, np. skočna, třasak, obrokčak, z nowszych polka, furiant, galop i walc. Dla dawnego instrumentarium wiejskiego typowe były dudy, dla miejskiego — harfa i cymbały. Dawne tradycje czeskiej muzyki lud. zachowały się w pieśniach dorocznych i kolędach, znanych z intermediów ze zbioru J. Holešova. Muzyka wschodniomorawska różni się wyraźnie od czeskiej. Zachowały się w niej dawne pieśni, niegdyś popularne, obecnie typowe dla Europy Wschodniej, np. niektóre ballady, pieśni liryczne, nawet pieśni weselne (np. zbliżone do pol. Chmiela ). Zwracają uwagę liczne modalizmy, pod względem rytmicznym zaznaczają się reminiscencje rytmiki recytacyjnej z charakterystycznymi przedłużeniami (fermatami) przy zakończeniu poszczególnych odcinków. Podobnie jak w Polsce, obserwuje się tu przemienność metryczną (przeobrażenia jednego typu metrycznego w drugi). Obecnie dominującym metrum jest dwumiar (podobnie jak w Słowacji) z charakterystycznymi grupami rytmicznymi: 2 ósemki, ćwierćnuta; 4 ósemki. Dawny zespół instrumentalny składający się z 2 skrzypiec i dud został zastąpiony przez smyczkowy (zamiast dud — basy).

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 12:18 Nicola Piovani Grand Hotel Valse
  • 12:24 Rick Wakeman, The Beatles Strawberry Fields Forever
  • 12:27 Sergiusz Prokofiew Romeo i Julia (Montecchi i Capuletti)
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 296, Sunday, 10 November 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    John Barry / Shirley Bassey
    Goldfinger
    Goldfinger
  • 3
    Cecilla Krull
    Dom z papieru
    My Life Is Going On
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic