Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

CHORAŁ GREGORIAŃSKI

chorał gregoriański, chorał rzymski, jednogłosowe śpiewy liturgiczne Kościoła rzymskokatolickiego, ukształtowane na początku VIII w., a przekazane w rękopisach z IX w.; językiem chorału gregoriańskiego jest łacina. Nazwa chorał gregoriański pochodzi od imienia papieża Grzegorza Wielkiego (zm. 604), któremu błędnie przypisywano jego wprowadzenie. Niektórzy badacze dopatrują się genezy chorału gregoriańskiego w chorale starorzymskim. Na chorał gregoriański składają się adaptowane śpiewy pochodzenia m.in. synagogalnego, syryjskiego, bizantyjskiego i greckiego. W VI w. chorał dotarł do Anglii. W 754 król Pepin Mały usiłował wprowadzić chorał gregoriański w Galii. W 787 papież Hadrian wysłał rękopisy z chorałem opactwu w Kordobie. W 805 Karol Wielki wprowadził chorał gregoriański w swym państwie. Na północy Italii chorał gregoriański zajął miejsce lokalnego śpiewu, zwanego ambrozjańskim lub mediolańskim ( ambrozjański śpiew), charakteryzującego się bogatymi melizmatami i rozbudowaną melodyką. Z kolei chorał mediolański uległ pewnym wpływom gregoriańskim za pośrednictwem kościołów w Monzie, Rawennie, Pawii i klasztorów północnowłoskich, pozostających w kręgu wpływów ośrodka w Sankt Gallen. W IX w. chorał gregoriański objął swym zasięgiem środkową Germanię, później Czechy i Polskę (966). Z 817–834 pochodzi pierwszy znany rękopis chorału gregoriańskiego (Monachium, kodeks 9543) z melodiami zanotowanymi notacją bezliniową (in campo aperto ). System ten był bardzo nieprecyzyjny, toteż w XI w. Hermannus Contractus wprowadził oznaczenia literowe w celu sprecyzowania interwałów. Ważnym krokiem w uściśleniu zapisu chorału gregoriańskiego było wprowadzenie linii (po raz pierwszy 986 w klasztorze w Corbie). Linię dla dźwięku fa kreślono inkaustem czerwonym, dla dźwięku do zaś — żółtym. System ten został udoskonalony przez Guida z Arezzo, który dodał dalsze linie. Na fundamencie notacji francusko-normandzkiej rozwinęła się notacja chorałowa ( notacja muzyczna) w dwóch podstawowych rodzajach: rzymska, zwana nota quadrata, i niemiecka, czyli gotycka ( neumy). Wprowadzenie precyzyjnego zapisu muzycznego miało pierwszorzędne znaczenie dla dalszego rozwoju i ujednolicenia chorału gregoriańskiego. Niezależnie od tradycji rzymskiej rozwijały się samodzielne śpiewy w liturgii mediolańskiej, benewentyńskiej, galijskiej, mozarabskiej (Toledo) i wizygockiej. Wszystkie one wchodzą w skład tzw. monodii liturgicznej — cantus planus, czyli śpiewów jednogłosowych opartych na systemie diatonicznym. Według teoretyków X i XI w. termin „planus” oznaczał śpiew w rejestrze niskim. W tym znaczeniu użył go Guido z Arezzo w traktacie Micrologus . W epoce notacji modalnej i notacji menzuralnej (od XIII w.) określenie „musica plana” wiązało się z rytmem swobodnym i było przeciwieństwem muzyki menzuralnej (miarowej) — musica mensurata. Na przestrzeni wieków chorał gregoriański uległ wielu modyfikacjom i zniekształceniom, w wyniku których nastąpiło zubożenie lub nawet całkowite wyrugowanie ornamentyki. Istniejące w chorale gregoriańskim rozbieżności, tak w melodyce, jak i teorii, mające różne podłoże, a występujące zarówno w śpiewach monastycznych, jak i śpiewach kościołów katedralnych, a nawet w różnych regionach tego samego kraju, doprowadziły do podjęcia reform unifikujących chorał gregoriański. Przeprowadzili je cystersi (1134), dominikanie (1255–56), kartuzi, premonstratensi (norbertanie), karmelici (przed 1312), franciszkanie. Chorał gregoriański stał się również punktem wyjścia dla konstrukcji wielogłosowych, kontrapunktycznych (organum), modyfikujących pierwotną linię melodyczną (cantus firmus). Począwszy od XIII w., chorał gregoriański coraz bardziej zaczął podlegać wpływom muzyki menzuralnej. Chorał gregoriański jest oparty na 8 skalach modalnych (kościelnych): 4 autentycznych (re, mi, fa, sol ) i 4 plagalnych, będących transpozycjami skal autentycznych o kwartę w dół z zachowaniem wspólnej finalis. Pozwala to na pewnego rodzaju modulacje do innych skal (tonów, modusów) lub w obrębie tej samej skali. Śpiewy są wyłącznie jednogłosowe, wykonywane przez głosy męskie. Ambitus melodii obraca się najczęściej w obrębie seksty, czasami dochodzi aż do duodecymy (np. offertorium Jubilate Deo, graduał Qui sedes Domine ). Melodie rozwijają się przeważnie wokół dźwięku podstawowego, czyli finalis. Śpiewy chorału gregoriańskiego są utrzymane w stylu sylabicznym, neumatycznym (grupowym) lub melizmatycznym: 1) psalmodia posługuje się stereotypowymi, charakterystycznymi formułami melodycznymi (tzw. tony psalmowe), które mają wiele zakończeń modulujących do następujących po nich śpiewów; melodyka psalmodii jest ściśle sylabiczna lub w niewielkim stopniu ozdobna (psalmy, lekcje, prefacje, Exsultet ); śpiewy psalmodyczne kończą się przeważnie formułą zwaną doksologią; 2) antyfony są utworami utrzymanymi głównie w stylu grupowym (2–3 dźwięki na 1 sylabę), spełniającymi funkcję refrenów do psalmów, z którymi zazwyczaj występują; 3) responsoria są śpiewami melizmatycznymi o melodyce ornamentalnej, krótkimi (graduały, offertoria) lub rozbudowanymi (alleluja, tractus). Podstawowymi nabożeństwami, w czasie których jest wykonywany chorał gregoriański, są msza i oficja pozamszalne (tzw. godziny kanoniczne). Msza składa się z ordinarium i proprium missae. Z muzycznego punktu widzenia najbardziej interesującym i kompleksowym cyklem chorału gregoriańskiego jest ordinarium missae (tj. części stałe mszy: Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus, Agnus Dei ) wraz z Ite missa est lub Benedicamus Domino . Do form, których repertuar ulegał stałemu poszerzaniu, należą hymny, sekwencje, tropy, versus i quasi-versus; były to formy zarówno oryginalne, jak i adaptowane z obcego repertuaru, np. liturgii bizantyńskiej (Agios o Theos na Wielki Piątek, śpiewy na uroczystość Oczyszczenia NMP). Do grupy form paraliturgicznych, zbliżonych do chorału gregoriańskiego, zaliczyć można misteria, dramat liturgiczny, wczesne łacińskie pieśni waganckie, najstarsze religijne pieśni trubadurów, konduktus. Z biegiem czasu chorał gregoriański rozwijał się, podlegał reformom i zmianom. Wprawdzie tzw. autentyczny repertuar skrystalizował się w VIII–IX w., jednak bardzo często stare melodie były ponownie używane do innych tekstów, nawet komponowano utwory pseudogregoriańskie (H. Du Mont). Przeciwko deformacjom dawnego repertuaru chorału gregoriańskiego występowało wielu teoretyków i papieży (Jan XXII, Pseudo Jacobus z Liège, w Polsce m.in. Jan Szydłowita, Sebastian z Felsztyna, Jerzy Liban z Legnicy). Okres ten kończy się uchwałami soboru trydenckiego i reformą dokonaną 1577 przez papieża Grzegorza XIII. Rezultatem działalności takich muzyków, jak: T. Cimello, G.D. Guidetti, G.P. da Palestrina, A. Zoilo, F. Anerio i F. Soriano, było wydanie 1614–15 staraniem kardynała Medici nowej wersji chorału, niestety o skromnej wartości artystycznej. W Polsce opracowane wydania śpiewów oparte na dawnych rękopisach; Graduał i Antyfonarz zostały zatwierdzone 1621 i 1628 przez Synod Piotrkowski i Uniwersytet Jagielloński. Po skażonym chorale wydania medycejskiego przyszły inne opracowania regionalne, np. śpiewy i ryt galijski, chorał benedyktyński. Prace nad rekonstrukcją chorału gregoriańskiego, rozpoczęte w połowie XIX w. pod hasłem powrotu do źródeł, zainicjowane przez ojca P. Guérangera i jego następców w opactwie benedyktynów w Solesmes (tzw. szkoła solesmeńska), stanowią nowy etap w historii chorału gregoriańskiego. Podjęto badania paleograficzne najstarszych rękopisów muzycznych, odtworzono ich wersję pierwotną; punktem zwrotnym było opublikowanie przez kanonika Gontier z Le Mans pracy Méthode raisonnée de Plain-Chant oraz rezultatów badań solesmeńczyków: P. Jausionsa i J. Pothiera w Les Mélodies grégoriennes d’après la tradition (1880), jak również wydanie przez Pothiera Liber Gradualis (1883). Ukazanie się Liber Gradualis było naukową odpowiedzią na wydanie medycejskie (tzw. Editio Medicaea) Pusteta w Ratyzbonie (1871). W 1889 pod kierunkiem A. Mocquereau zaczęto publikować Paléographie Musicale, serię zawierającą najważniejsze manuskrypty chorału gregoriańskiego w naukowym opracowaniu. Dalsze prace Mocquereau dotyczące rytmiki chorału gregoriańskiego sprowadziły się do przyjęcia równych wartości czasowych dla wszystkich dźwięków melodii. Prace nad rekonstrukcją chorału gregoriańskiego i badania naukowe benedyktynów z Solesmes uzyskały poparcie papieży Leona XIII i Piusa X, który zlecił im (encyklika Motu proprio z 22 XI 1903) nową redakcję ksiąg liturgicznych (tzw. Editio Vaticana); opublikowano m.in. Kyriale (1905), Graduale (1908), Officium defunctorum (1909), Antiphonale (1912). Przywilej Piusa X na drukowanie nowych ksiąg dostała drukarnia francuska Desclée. W 1929 Pius XI ogłosił konstytucję Divini cultus, dotyczącą pielęgnowania chorału gregoriańskiego. Pius XII wydał 2 encykliki potwierdzające dawne przepisy: Mediator Dei (1947) i Musicae Sacrae disciplina (1955). W 1957 benedyktyni z Solesmes opublikowali pierwszy tom pomnikowego dzieła zawierającego naukową rekonstrukcję śpiewów mszalnych Le Graduel romain . Punkt zwrotny w rozwoju badań nad chorałem gregoriańskim i ich praktycznym zastosowaniu stanowiły uchwały Soboru Watykańskiego II, zwołanego przez papieża Jana XXIII. Wprawdzie w uchwalonej 4 XII 1963 konstytucji o liturgii stwierdzono, że „chorał gregoriański jest śpiewem własnym liturgii rzymskiej i w liturgii on powinien zajmować pierwsze miejsce”, to jednak faktycznie chorał gregoriański został wyrugowany wraz z łaciną, zastąpioną tłumaczoną na języki narodowe; zatracono w ten sposób nierozerwalny związek słowa i muzyki. Tylko nieliczne zakony (np. benedyktyni) w dalszym ciągu śpiewają chorał gregoriański zgodnie z dawnymi tradycjami.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 23:27 Vangelis Across the Mountains
  • 23:32 Annie Lennox A Whiter Shade of Pale
  • 23:36 John Williams The Chairman's Waltz
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 262, niedziela, 9 grudnia 2018
  • 1
    Kortez
    Kamerdyner
    Stare drzewa
  • 2
    Michał Lorenc
    Psy
    Kołysanka
  • 3
    Alan Silvestri
    Forrest Gump
    Suita
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2018 RMF Classic