Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

CHÓR

chór [gr. chors ], zespół śpiewaków wykonujących utwór muz. wielogłosowo lub 1-głosowo, a cappella lub z towarzyszeniem instrumentów. Rozróżnia się ch. mieszane, tj. na głosy męskie i kobiece, oraz ch. jednorodne: męski, żeński, chłopięcy . Ch. składający się z dwóch równorzędnych zespołów nazywamy podwójnym. Liczba głosów w ch. może być dowolna, jednak podstawowym zespołem jest obecnie 4-głosowy ch. mieszany, składający się z sopranu, altu, tenoru i basu; 3-głosowy ch. mieszany składa się z sopranu, tenoru i basu; 5-głosowy — z trzech głosów kobiecych (sopran, mezzosopran, alt) i dwóch męskich (tenor, bas) lub dwóch kobiecych (sopran, alt) i trzech męskich (tenor, baryton, bas). Układ 6-głosowy obejmuje dwa soprany, alt, jeden lub dwa tenory, jeden lub dwa basy, albo też występuje w postaci dwóch 3-głosowych ch. mieszanych; układ 8-głosowy obejmuje dwie partie dla każdego głosu ch. 4-głosowego, oznacza więc dwa chóry mieszane. Znane są również ch. o większej liczbie głosów, zwykle związane z fakturą polichóralną ( polichóralność) lub szczególną techniką kompozytorską (np. 36-głosowy ch. u J. Okeghema, będący układem 9 kanonów 4-głosowych). Poszczególne partie głosowe mogą się dzielić na mniejsze samodzielne grupy (tzw. divisi), w każdym głosie chóralnym mogą się też pojawiać partie solowe. W średniowieczu wielogłosowe utwory wokalne były pisane na głosy operujące w tym samym rejestrze (poza tenorem), np. 2 górne głosy w 3-głosowym organum lub motecie. W okresie renesansu normą stał się wprawdzie czterogłos, jednakże — odmiennie od późniejszego ch. — zespół mieszany obejmował tylko jeden głos kobiecy — sopran, wszystkie pozostałe głosy zaś były męskie — bas, tenor i alt (odpowiadające naszemu basowi, barytonowi i tenorowi). Łączenie pojęcia ch. z wielką obsadą jest błędne. Przy potrójnej obsadzie każdego głosu 4-głosowy ch. mieszany liczy tylko 12 śpiewaków. W muzyce dawnej występowały na ogół małe chóry, np. znany ch. papieski w XIV w. składał się z 10 śpiewaków, a z biegiem czasu doszedł w XVII w. do liczby 36. Ch. kościelny, którym dysponował w XVIII w. J.S. Bach, składał się z 16 śpiewaków. Dopiero w 2. poł. XVIII w. zaczęły powstawać wielkie zespoły chóralne; zrazu pojawiały się doraźnie, np. z okazji wykonania oratoriów G.F. Händla w Londynie. W XIX w. wielkie ch. były już zjawiskiem powszechnym. W muzyce współcz. zaznacza się spadek liczby śpiewaków w ch. W staroż. Grecji chórem (chors ) nazywano grupę artystów, których sztuka zespalała taniec ze śpiewem. W kulturze chrześc. późnego antyku i wczesnego średniowiecza chór (łac. chorus ) oznaczał zarówno śpiewającą gminę wiernych, jak i zastępy aniołów. Po wyłączeniu kobiet ze śpiewu chóralnego ch. został utożsamiony ze śpiewającym klerem; laicyzacja dokonała się dopiero w XII w. (chorales ). W średniow. śpiewie chóralnym partie wielogłosowe występowały na zmianę z jednogłosowymi. Utwór wielogłosowy z reguły był wykonywany przez kilkuosobowy zespół śpiewaków. Brzmienie chóralne w sensie przeciwstawnym do solistycznego pojawiło się w XIV w., termin „chorus” zaś, określający obsadę utworu wielogłosowego, został wprowadzony nie wcześniej niż w XV w.; nie wiązał się jednak z pojęciem wykonania a cappella. W renesansie tworzy się nowe poczucie homogeniczności brzmienia chóralnego, które znajduje wyraz w równomiernym przebiegu wszystkich głosów utworu. Pojęcie ch., odnoszące się do homogenicznego układu głosowego, zaczyna określać również brzmienie grupy instrumentów tej samej rodziny, lecz różnej wielkości, np. rodziny viol. Analogicznie do chorus vocalis pojawia się termin chorus instrumentalis. Odrębną praktykę chóralną tworzą tzw. cori spezzati, polegające na przeciwstawianiu grup wokalnych (chórów) w przestrzeni i w następstwie czasowym. Praktyka ta pojawiła się w XVI w., a rozwinęła w XVII w., zwł. w :szkołach weneckiej (gdzie dała początek tzw. stile concertato) i rzymskiej, wraz z charakterystycznymi kontrastami brzmienia między poszczególnymi grupami, efektami echa itp. (np. 53-głosowa Msza O. Benevolego z 1628, na dwa 8-głosowe chóry, chór skrzypiec, chór instrumentów dętych drewnianych, trzy 5-głosowe chóry instrumentów dętych blaszanych, dwoje organów i basso continuo). Jednocześnie ch. zaczął odgrywać ważną rolę w takich formach barok., jak oratorium, kantata, historia bibl., stając się gł. nosicielem dram. elementów dzieła. W tym samym okresie powstała opera chóralna (np. florencka, rzymska). Ostateczne wykształcenie się ch. świeckiego nastąpiło w okresie baroku. Dalszy rozwój faktury chóralnej jest związany z twórczością kompozytorów neapolitańskich, H. Purcella, J.S. Bacha, G.F. Händla, oraz kompozytorów klas., zwł. Ch.W. Glucka (wprowadzającego nowe rodzaje ch.), J. Haydna i W.A. Mozarta. W XIX w. zaczęto tworzyć wielkie zespoły śpiewacze z udziałem kobiet; oprócz ch. zawodowych rozwijały się ch. amatorskie, powstawały ch. mieszczańskie (np. niem. Liedertafel), specjalne towarzystwa muz. krzewiące muzykę chóralną (m.in. Royal Choral Society w Londynie). Ustalił się zarazem wzorzec ch. a cappella, powstała też bogata literatura chóralna przeznaczona dla nowych kręgów odbiorczych. W XIX w., w związku z rozbudową środków wykonawczych, partie chóralne odgrywały ważną rolę w formach symfonicznych (np. IX Symfonia L. van Beethovena, II Symfonia „Lobgesang” F. Mendelssohna-Bartholdy’ego, Symfonia Faustowska i Symfonia Dantejska F. Liszta, II, III i VIII Symfonia G. Mahlera). Rozwój faktury chóralnej w okresie impresjonizmu szedł w kierunku uzyskiwania nowych efektów brzmieniowych (np. traktowanie ch. w sposób instrumentalny w Syrenach z cyklu 3 Nokturnów C. Debussy’ego). Podobna tendencja zaznacza się w chóralno-instrumentalnych dziełach kompozytorów XX w. (C. Orff, I. Strawinski, W. Lutosławski). Najcenniejsze dzieła dawnej literatury chóralnej zostały opublikowane w wydawnictwie seryjnym pod redakcją F. Blumego Das Chorwerk (t. 1–52 1929–38). W Polsce zespoły chóralne powstawały w okresie średniowiecza i renesansu, gł. jako kapele klasztorne i katedralne, będące z reguły zespołami męskimi a cappella (np. kapela rorantystów na Wawelu). W 2. poł. XIX w. powstały liczne ch. amatorskie, z których do najwybitniejszych należą Lutnia, Echo, Harfa. Po II wojnie świat. wyróżniły się ch.: Cantores Minores Wratislavienses (dyrygent E. Kajdasz), Poznańskie Słowiki (dyrygent S. Stuligrosz), Poznański Chór Chłopięcy i Męski — Polskie Słowiki (dyrygent J. Kurczewski, po nim W. Krolopp), Chór Filharmonii Narodowej (dyrygenci kolejno: Z. Soja, R. Kuklewicz, H. Wojnarowski), Capella Gedanensis (dyrygent J. Łukaszewski), Camerata Silesia (dyrygent A. Szostak) i in. Spośród plejady kompozytorów pol. uprawiających muzykę chóralną należy wymienić: S. Moniuszkę, W. Żeleńskiego, Z. Noskowskiego, J. Galla, P. Maszyńskiego, S. Niewiadomskiego, K. Szymanowskiego, S. Kazurę, S. Wiechowicza, A. Koszewskiego, R. Twardowskiego, A. Blocha, K. Pendereckiego, H.M. Góreckiego i E. Pałłasza. Ch. jest także nazywana grupa instrumentów smyczkowych lub dętych tej samej rodziny (np. rodzina viol, puzonów) oraz grupa równoimiennych strun strojonych w unisonie lub oktawie (jak w lutni czy mandolinie), dwie lub trzy struny uderzane tym samym młotkiem (jak w fortepianie) itp. W tym znaczeniu termin „chór” ma odmienną etymologię [gr. chordḗ struna ].

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 07:28 Sixto Rodríguez I Wonder
  • 07:37 Rafał Blechacz, Fryderyk Chopin Walc Des-dur op. 64 nr 1
  • 07:42 Steven Price Gravity
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 296, Sunday, 10 November 2019
  • 1
    John Barry
    Tańczący z wilkami
    The John Dunbar Theme
  • 2
    John Barry / Shirley Bassey
    Goldfinger
    Goldfinger
  • 3
    Cecilla Krull
    Dom z papieru
    My Life Is Going On
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic