Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

BIZANTYŃSKA MUZYKA

bizantyńska muzyka, kultura muzyczna cesarstwa bizantyńskiego. (395–1453); dominowała w niej muzyka liturgiczna i dworska. Punktem zwrotnym w historii bizant. muzyki liturgicznej była działalność ces. Justyniana I Wielkiego (527–565), który jako głowa Kościoła na mocy dekretu z 528 ustalił śpiewy wykonywane w czasie 3 nabożeństw: o północy (zw. mesonyktikn ), jutrzni (rthros ) i nieszporów (hesperins ). W posługującej się językiem gr. muzyce liturgicznej występowała psalmodia, dominowała zaś hymnodia oparta na wzorach syryjskich (tzw. syryjski chorał). Po pierwszym etapie jej rozwoju V–VII w. (Antym, Tymokles, Roman Melodos, Cyprian), za panowania Leona III (717–741) rozpoczął się okres obrazoburstwa (ikonoklazm), zakończony 843 przez ces. Teofila. Mimo prześladowań był to okres bujnego rozwoju hymnodii, złoty wiek formy kanonu stworzonej przez Andrzeja z Krety i rozwijanej w kręgu duchownych skupionych wokół klasztoru św. Saby k. Jerozolimy, m.in. przez Jana z Damaszku i Kosmasa z Jerozolimy. W IX–XII w. centrum hymnografii stał się klasztor Studios w Konstantynopolu (św. Teodor Studyta, św. Teofanes Wyznawca, św. Metody z Konstantynopola, Jan Mauropus). W XII w. zabroniono tworzenia hymnów. Ostatni okres bizant. hymnodii przypadł na lata panowania dyn. Paleologów (1259–1453). W hymnach pojawiły się wówczas bogate koloratury naruszające charakterystyczną dla wcześniejszych utworów (Jan Glykys, Jan Lampadarios, I. Kukuzeł) równowagę między muzyką a słowem. Z czasem przeładowanie ornamentyką doprowadziło do manieryzmu (tzw. teretizm, maniera polegająca na użyciu sylab te-re-rem przy śpiewaniu długich koloratur). Jednocześnie w muzyce bizant. zaznaczyły się silne wpływy obce (bułgarskie, perskie, a nawet fr.). Głównymi formami m.b. były liturgiczne formy hymniczne: troparion, kontakion i kanon, oraz gatunki muzyki dworskiej, przede wszystkim aklamacje. Troparion jest to podstawowa, sylabiczna forma hymnografii bizant. — początkowo krótka modlitwa, później forma jednozwrotkowa śpiewana przez zgromadzenie po każdym wersecie psalmu. Jej pierwsi znani twórcy to Antym i Tymokles, działający za panowania cesarza Leona I (457–74); ich twórczość nie zachowała się. Najsłynniejszym troparionem jest Ho monogenḗs hyis [syn jednorodzony ] z VI w., przypisywany ces. Justynianowi I Wielkiemu. Tropariony w formie krótkich strof zostały włączone do większych form (kontakion, kanon). Termin „troparion” jest też ogólną nazwą różnych rodzajów hymnów bizantyńskich. Drugą ważną formą bizant. hymnodii był kontakion, który rozwinął się na przeł. V i VI w. z 3 gł. form poezji syryjskiej: z memra (skąd przejął bibl. wątki treściowe), z madrasha i soghitha (z których przejął strukturę poet.). Kontakion jest narracyjnym opracowaniem tekstów bibl., rodzajem kazania wykonywanego po Ewangelii . Składa się z introdukcji (prooímion ) i 18–30 zwrotek (oíkoi ) o tej samej metryce; prooímion i oíkoi, mimo różnej budowy metrycznej, mają tę samą formułę refreniczną śpiewaną przez cały lud. Pierwsza strofa stanowi heirmos, wzór metryczny i melodyczny, na którym opierają się strofy pozostałe. Heirmos może mieć melodię oryginalną (idimelon ) lub powstałą wcześniej (prosmoion ). Najsłynniejszym twórcą kontakionów był Roman Melodos (przeł. V i VI w.). Zapisy kontakionów nie zachowały się. W VIII–IX w. kontakion został zredukowany do pierwszych strof i wyparty przez kanon, który zachował się w praktyce liturgicznej Kościoła wschodniego do czasów współczesnych. Kanon był jedną z najważniejszych form poet. Bizancjum. Składał się z 9 ód, z których każda parafrazuje jeden z 9 bibl. kantyków. Ody były utrzymane w różnych metrach poet. i śpiewane do 9 różnych melodii; budowa każdej z nich jest oparta na schemacie: heirmos + 3–4 strofy zw. troparionami. Ostatni troparion (theotkion ) jest hymnem na cześć Najświętszej Marii Panny. Pełny kanon był rezerwowany na wielkie święta; w obecnej praktyce są śpiewane heirmosy, tropariony zaś recytowane. Za twórcę kanonu uznaje się Andrzeja z Krety (ok. 660–ok. 740), autora Wielkiego kanonu . Inni wybitni przedstawiciele hymnodii tego okresu to Jan z Damaszku (ok. 700–60) i Kosmas z Jerozolimy (zw. również Kosmasem z Krety, zm. ok. 760). Janowi z Damaszku przypisuje się autorstwo cyklu hymnów Oktṓēchos, skomponowanych w 8 modi, na których opierała się muzyka bizantyńska. Hymny te były podzielone na 8 grup, przy czym każda z nich zawierała hymny utrzymane w tym samym modus. Każda z grup hymnów była przeznaczona do wykonywania w ciągu tygodnia, tak że cały cykl powtarzał się po 8 tygodniach. Wśród przypisywanych Janowi z Damaszku kanonów najwybitniejszy jest tzw. Złoty kanon (zw. też Królewskim kanonem ) na Wielkanoc. Księgami liturgicznymi Bizancjum są: sticherarion (zbiór stichera, tj. krótkich hymnów w stylu sylabicznym), heirmologion (zbiór heirmosów), psaltikon (zbiór śpiewów melizmatycznych dla solisty), asmatikon (zbiór śpiewów melizmatycznych dla chóru), anastasimatarion (zbiór troparionów), akolouthia (śpiewy ordinarium i proprium missae). Najwcześniejsze zabytki pochodzą z X w.; są notowane tzw. notacją ekfonetyczną, późniejsze zaś, z XI–XII w., neumami bezliniowymi właściwymi dla notacji bizantyńskiej. Typową formą muzyki dworskiej były aklamacje (polychrnion ) i śpiewy towarzyszące ceremoniom dworskim, wykonywane przez duchownych, zw. psaltai, lub przez śpiewaków dworskich, zw. kraktai. Do tego typu należały śpiewy phone (towarzyszące cesarzowi w drodze z pałacu do kościoła) i apelakitos (towarzyszące cesarzowi w drodze powrotnej). Na dworze uprawiano także muzykę instrumentalną. Cesarz posiadał orkiestrę dworską, złożoną z trąbek, rogów, cymbałów, piszczałek. W muzyce liturgicznej instrumenty stosowano tylko wyjątkowo (np. w wigilię Bożego Narodzenia). Z tańców był znany taniec z zapalonymi pochodniami, wykonywany m.in. w każdą rocznicę powstania Konstantynopola (11 V). Rozpowszechnionym instrumentem były organy (757 instrument ten otrzymał Pepin Mały od ces. Konstantyna V); na organach grano w czasie bankietów i ceremonii dworskich; w muzyce liturgicznej stosowanie organów było zabronione. Organów używano do towarzyszenia chórom 2 gł. stronnictw dworskich: Zielonych (Prasinoi) i Błękitnych (Benetoi). System tonalny m.b., ukształtowany w VIII w., opierał się na 8 modi: 4 autentycznych i 4 plagalnych. Odpowiadało im 8 formuł intonacyjnych. Każda z tych formuł oznaczała stały melizmat intonacyjny, który rozpoczynał się pierwszym dźwiękiem danego modus i doprowadzał do dźwięku, od którego rozpoczynał się hymn. Rodzaj modus oznaczano za pomocą jednej z 4 pierwszych liter alfabetu z dodaniem kreski (co wskazywało na liczbę). Liczby α|, β|, γ|, δ| oznaczały, że melodia jest utrzymana w 1, 2, 3 lub 4 modus autentycznym. Modi plagalne oznaczano przez umieszczenie przed liczbą liter πλ (skrót od plágios ; np. πλα| oznaczało I modus plagalny). Pochodzenie bizant. modi nie jest ustalone; pewne jest jednak, że nie wykazują one związków z modi antycznej Grecji. Modi bizant. wiążą się z charakterystycznymi dla nich zwrotami melodycznymi (które mogą się pojawić na początku, w środku lub przy końcu utworu) i obce im jest pojęcie etosu, który w gr. modi decydował o charakterze danej skali i miał w określony sposób wpływać na słuchaczy.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 22:31 Artur Rojek Syreny
  • 22:37 Alexandre Desplat Philomena
  • 22:40 Johannes Brahms Koncert fortepianowy d-moll op. 15 nr 1 (3)
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 286, Sunday, 23 June 2019
  • 1
    Daniel Bloom / Leszek...
    Słodki koniec dnia
    Poetessa
  • 2
    Elton John
    Król lew
    Can You Feel The Love Tonight
  • 3
    Lady Gaga / Bradley Cooper
    Narodziny gwiazdy
    Shallow
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic