Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

BIAŁORUSKA MUZYKA

białoruska muzyka , kultura muzyczna rozwijająca się na Białorusi. Profesjonalna muzyka białoruska powstała wraz z utworzeniem pierwszych księstw na terenie dzisiejszej Białorusi: Połockiego (IX w.), Turowskiego (X w.), Smoleńskiego (XI w.), Litew. (XIII w.). Pierwsze trzy państwa podzieliły się na kilka księstw udzielnych, a XIII–XIV w. zostały wcielone do W. Księstwa Litewskiego. Każdy książę utrzymywał muzyków, w czasie świąt i uroczystości występowali wędrowni grajkowie. W X–XIV w. rozwijała się bizant. tradycja śpiewu chóralnego, w ramach której kształtował się ruski znamiennyj razspiew. Jego melodie wykorzystywano jako cantus firmus w śpiewach wielogłosowych. W XIV–XV w. działały szkoły śpiewu kośc. w Połocku, Smoleńsku, Witebsku, Mohylewie, Mińsku. W XVI–XVII w. odstąpiono od tradycji bizant., a dotychczasowy śpiew modalny ustąpił — pod wpływem kultury Zachodu — wielogłosowości utrzymanej w fakturze akordowej i harmonice funkcyjnej. Jednocześnie Kościół prawosł. wyeliminował organy, które do tej pory niejednokrotnie towarzyszyły liturgii. Prekursorami nowych prądów byli protestanci i jezuici. W XVI w. powstały jezuickie akademie (Wilno, Połock), kolegia (Mińsk, Pińsk, Mohylew, Witebsk, Orsza, Nieśwież, Grodno), gdzie istniały chóry i zespoły instrumentalne oraz nauczano teorii muzyki. W szkołach kośc. (protest., jezuickich, prawosł.) duże znaczenie miało nauczanie śpiewu wg notacji liniowej. Pierwszymi drukowanymi zbiorami nut były kancjonały protest.: Pieśni chwał Boskich (Brześć Litewski 1558) z muzyką Polaków Wacława z Szamotuł i Cypriana Bazylika, mieszkających wówczas na Litwie, i Śpiewnik nieświeski (1563); zbiory te zawierają utwory a cappella w językach pol. i łacińskim. Przy akademiach, kolegiach i szkołach kośc. powstawały teatry szkolne, które na Wielkanoc i Boże Narodzenie wystawiały spektakle ze śpiewem, muzyką instrumentalną i tańcem. W miastach były uprawiane misteria, moralitety, dialogi. W XVI w. pojawiły się teatrzyki lalkowe, tzw. batlejki (szopki); spektaklom towarzyszyły pieśni rel., kantyczki, piosenki żartobliwe, muzyka instrumentalna, tańce. W XVI–XVIII w. kultywowano kanty i psalmy, wśród których wyróżniają się kanty patriotyczne: A. Filippowicza Daruj pokoj (1646) i J.K. Paszkiewicza Polska kwitniet łacinoju, Litwa kwitniet rusczyznoju (pocz. XVII w.). W XVIII w. Kościół unicki wydał wiele śpiewników w języku białoruskim (np. Kantyczka 1774). W XVII–XX w. wielką popularność zyskały białoruskie kolędy i psalmy kolędowe. Oprócz importowanych w XVI w. kancon i madrygałów, w XVII–XVIII w. na podstawie kantu wykształciła się l-głosowa pieśń liryczna z akompaniamentem. Repertuar instrumentalnych kapel i zespołów dworskich XVI–XVIII w. zawierał tańce zachodnioeur., muzykę janczarską i myśliwską. Poza obcokrajowcami znani byli instrumentaliści miejscowi: A. Kułakowski (flet), K. Prawiński (cymbały), A. Masiażkowski (organy), S. Budawiński, Mateusz z Karelicz (skrzypce), J. Cienciłowicz (kapelmistrz). W XVIII w. powstały teatry dworskie: Radziwiłłów w Nieświeżu, Sapiehów w Różanej, Tyszkiewiczów w Świsłoczy, M.K. Ogińskiego w Słonimiu, A. Tyzenhauza w Grodnie, S. Zorycza w Szkłowie. Ich repertuar obejmował opery, singspiele, wodewile, balety. Przy teatrach działały szkoły muz. i baletowe, orkiestry i zespoły instrumentalne. Na dworach szlacheckich występowali znakomici wokaliści i instrumentaliści europejscy. Do kompozytorów działających na Białorusi w XVIII w. należeli ponadto R. Wardocki i M. Radziwiłł. W 1. poł. XIX w. zaktywizowało się życie kult. Grodna, Witebska, Mińska Litewskiego; z tym ostatnim była związana działalność muz. D. Stefanowicza, K. Krzyżanowskiego, S. Moniuszki, F. Miładowskiego i M. Jelskiego. W poł. XIX w. działali pianiści i kompozytorzy: N. Orda (uczeń F. Chopina w Paryżu) i A. Abramowicz (pierwszy muzyk uważający się za Białorusina, zamieszkały w Petersburgu). W Grodnie i Wilnie pracował jako organista i kompozytor J. Gliński. Specyficzne dla romantyzmu zafascynowanie rodzimym krajobrazem, historią i folklorem pojawiło się w operetkach Moniuszki i Miładowskiego, pieśniach Moniuszki i Abramowicza do tekstów białoruskich, utworach Glińskiego, Ordy, Jelskiego, Weselu białoruskim Abramowicza. W 1852 teatr Polacca w Mińsku Litewskim przedstawił operetkę Idylla (Sielanka ), w której aktorzy po raz pierwszy śpiewali w języku białoruskim (muzyka Moniuszko i Krzyżanowski, libretto W. Dunin-Marcinkiewicz). Na pocz. XX w. białoruscy działacze nar. podjęli próbę ukonstytuowania odrębnej profesjonalnej kultury białoruskiej, która rodziła się w nurcie pol. romantyzmu. Kładziono nacisk na wykorzystanie folkloru i poezji białoruskiej. M. Janczuk, U. Terrauski, K. Hałkouski, L. Rogowski, S. Symkus komponowali suity orkiestrowe, muzykę teatr., utwory chóralne, opracowywali pieśni ludowe. Koło Muz.-Dram. w Wilnie przedstawiło operetkę J. Kimont Zaloty (1915). Istotną funkcję pełniła muzyka w spektaklach trupy białoruskiej I. Bujnickiego, która działała 1907–13. W Wilnie, w okresie międzywojennym, pieśń białoruską rozwijali: K. Hałkouski, R. Szyrma, A. Hryniewicz, M. Zabejda-Sumicki. W tym czasie na Białorusi dominowali wprawdzie kompozytorzy ros.: M. Czurkin, W. Zototariow, N. Aładow, J. Tikocki, ale najpopularniejsze pieśni tworzyli Białorusini: U. Terrauski, A. Turankou, R. Pukst, I. Luban, M. Rawienski, a w latach 30. także M. Szczahłou, S. Połonski, N. Sakałouski; Turankou i Rawienski pisali również muzykę liturgiczną. W latach międzywojennych otwarto w Mińsku Białoruskie Konserwatorium (1932), Białoruski Teatr Opery i Baletu (1933), Białoruską Filharmonię (1937). W latach okupacji niem. kompozytorzy Szczahłou, Rawienski i Tarankou podjęli próbę zreformowania muzyki cerkiewnej dla białoruskiej autokefalicznej cerkwi prawosławnej. W 1941–60 dominował repertuar heroiczno-patriotyczny; pisano również symfonie i koncerty instrumentalne, utwory kameralne (D. Kamiński, A. Bahatyrou), pieśni — te ostatnie tworzyli U. Alounikau, J. Siemieniakou, Sakałouski. Życie muz. znacznie się ożywiło w latach 60., gdy na Białoruś dotarły wpływy współcz. muzyki zachodnioeur.; D. Smolski komponował wówczas utwory kameralne oparte na podstawach matematycznych. Ożywienie w latach 80. przejawiło się najbardziej w nurcie neofolklorystycznym, który reprezentują: A. Mdiwani, O. Janczenko, L. Szleh, W. Pomazau, A. Drukt, A. Raszczyński, G. Goriełowa, W. Kurjan, W. Kuźniacou, M. Stoma, L. Simakowicz. Powstawały również utwory neoklas. i neoromant. — Drukta, W. Kapyćki, W. Wojcika, O. Sonina, W. Domorackiego, A. Litwinoukiego. Repertuar Teatru Opery i Baletu odnowili S. Kortes, J. Glebow, U. Sołtan, U. Kondrusiewicz. Interesujące efekty brzmieniowe uzyskują Kuźniacou, S. Bielciukou. Poszukiwaniem nowych form symfonicznych zajmują się Smolski, F. Pytaleu. Muzykę cerkiewną pisze A. Bondacienko. Utwory wokalne komponują Bahatyrou, Gociełowa, Drukt. Ludowa muzyka białoruska wykazuje związki z muzyką ros., ukr., pol., a także litewską. Najstarsze i najprostsze formy to pieśni obrzędowe, doroczne (koladki, wołoczebnyje, wiesnianki, żniwne) i weselne. Ślady pieśni epickiej są nikłe; występuje zróżnicowana wersyfikacja pieśni; w muzyce panuje niemal bez wyjątku diatonika; stosunkowo liczne są pieśni o skalach wąskozakresowych, przeważa osnowa skalowa tri- i tetrachordalna, bardzo częste są penta- i heksachordy, rzadziej występują skale modalne i pentatoniczne; dominuje jednogłos; dwu- i wielogłos pojawił się w 2. poł. XIX w. i jest wynikiem wpływu muzyki ros. i ukr.; interesujące są zwł. przejawy wielogłosowości ( heterofonia oparta na sekundach). Pieśni obrzędowe są często amorficzne pod względem metrorytmicznym (mają nieregularne metra i rytm), nierzadko odznaczają się melizmatyką; przeważają tempa wolne. Muzyka instrumentalna pozostaje w ścisłym związku z pieśnią taneczną (prypieuki). Ważniejszymi tańcami są: lawonicha, bulba (kartoszka), Janka, Juraczka, miacielica, horlica, taukaczyki, szawiec, lanok, ziaziula. Z instrumentów spotyka się cymbały, bębny, dudki (swireli), żałejki, dawniej także dudy (wołynka). Pierwsze zapisy pieśni lud. opublikowano 1917. Do ważniejszych zbieraczy i badaczy należeli: w XIX w. — N. Janczuk, Z. Radczenko, M. Federowski; w XX w. — N. Czurkin, G. Szyrma, E. Gippius, W. Bielajew, G. Cytowicz, Z. Ewald, Z. Możejko.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 21:21 Lang Lang, Wolfgang Amadeusz Mozart Piano Concerto No. 17 in G major (1)
  • 21:35 James Horner Listen To The Wind
  • 21:41 Vangelis Opera Sauvage / L'Enfant
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 286, Sunday, 23 June 2019
  • 1
    Daniel Bloom / Leszek...
    Słodki koniec dnia
    Poetessa
  • 2
    Elton John
    Król lew
    Can You Feel The Love Tonight
  • 3
    Lady Gaga / Bradley Cooper
    Narodziny gwiazdy
    Shallow
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic