Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

BALET

balet [wł. < łac. ballare tańczyć ], forma widowiska teatralnego, którego zasadnicze elementy stanowią ruch, muzyka i oprawa scenograficzna, powiązane wspólną myślą przewodnią. Głównym środkiem wyrazu jest taniec oparty na określonej technice, wykonywany przez tancerzy w takt zgodnej z treścią i nastrojem muzyki instrumentalnej (w zasadzie bez śpiewu czy mówionego tekstu), na tle odpowiednio dobranych dekoracji. Współczesne widowiska baletowe dzielą się na 2 rodzaje: balety dramatyczne, jak Romeo i Julia (muzyka S. Prokofjewa), i balety abstrakcyjne, które środkami tanecznymi wyrażają emocjonalną treść muzyki, jak Palais de Cristal (1947) G. Balanchine’a (muzyka Symfonia C-dur G. Bizeta), czy Les présages (1933) L. Miasina (muzyka V Symfonia P. Czajkowskiego). Potocznie słowo balet określa grupę twórczą reprezentującą jednolity kierunek artystyczny (np. Balet XX Wieku) i całokształt życia baletowego danego kraju (np. balet rosyjski). Źródłem baletu były renesansowe widowiska dworskie we Włoszech, jednoczące w ramach tego samego spektaklu recytację, muzykę, pantomimę i taniec. Tematykę tych widowisk czerpano z mitologii greckiej i rzymskiej, wykonawcami zaś byli amatorzy-dworzanie. Postacie bóstw odtwarzali często sami panujący. Wszystkie role były obsadzane przez mężczyzn. Dalszy rozwój baletu odbywał się na dworze królów francuskich, dokąd w XVI w. został przeszczepiony przez B. de Beaujoyeulx, baletmistrza królowej Katarzyny Medycejskiej. Pierwszym wielkim baletem był wystawiony 1581 Ballet comyque de la Royne . Następny ważny w dziejach baletu okres przypada na lata panowania Ludwika XIV, który chętnie brał udział w widowiskach tanecznych. Najważniejszym wydarzeniem tej epoki było ufundowanie przez króla 1669 L’Académie Royale de Musique et de la Danse, która w ciągu następnych wieków stała się głównym ośrodkiem organizującym życie baletu, wyodrębniającego się w samodzielny dział sztuki teatralnej. Pod koniec panowania Ludwika XIV rozpoczął się rozwój baletu z udziałem zawodowych artystów. Kobiety, które jako zawodowe tancerki pojawiły się po raz pierwszy 1681 w balecie Le triomphe de l’amour, obejmowały stopniowo główne role. Spowodowało to konieczność skrócenia sięgających do ziemi, ciężkich szat i zastąpienia obuwia na wysokim obcasie płaskimi pantofelkami. Wprowadzenie w końcu XVIII w. trykotów było dalszym krokiem w rozwoju kostiumu baletowego. Reforma stroju i powstanie kadry zawodowych tancerzy pociągnęły za sobą na przełomie XVII i XVIII w. rozwój techniki tańca, choć tematyka baletu pozostawała nadal w wąskim i ogólnie znanym kręgu mitologii starożytnej, co w ówczesnych widowiskach tanecznych w znacznej mierze przyczyniło się do zachwiania równowagi pomiędzy dramaturgią a techniką. Wiek XVIII stał się epoką wirtuozowskich popisów technicznych znakomitych artystów, jak: M. Camargo, M. Guimard, J. Dauberwal, L. Dupré, P. Gardel, A. Vestris, G. Vestris. Walkę o przywrócenie baletowi rangi artystycznej i ostateczne jego oderwanie od opery podjął J.G. Noverre, wykładając swe poglądy w dziele Lettres sur la danse et sur les ballets (1760); według Noverre’a balet powinien być żywym malowidłem, widowiskiem podlegającym wszystkim prawom dramaturgii, wyrażającym uczucia i działania ludzkie wyłącznie za pomocą pantomimy i tańca. Kontynuatorem reformy Noverre’a był S. Vigano, który rozwijając swą twórczość w Mediolanie przyczynił się do powstania we Włoszech drugiego wielkiego (obok Paryża) ośrodka rozwoju baletu, skupiającego w latach po rewolucji francuskiej 1789–99 najwybitniejszych tancerzy epoki. Na dalszy rozwój sztuki choreograficznej wywarła wpływ działalność C. Blasisa. Jego teoretyczne dzieła Traité élémentaire théorique et pratique de l’art de la danse (1820) i The Code of Terpsichore (1828) stanowiły naukowe opracowanie dotychczasowych zdobyczy technicznych baletu, a założona przez niego 1837 Imperial Regia Academia di Ballo w Mediolanie stała się ośrodkiem włoskiej szkoły tańca klasycznego. Uporządkowanie przez Blasisa techniki tańca stanowiło fundament nowej epoki w historii baletu, epoki baletu romantycznego, który zrodził się w Paryżu, ogarniając po 1830 całą Europę. Źródłem zmian w stosunku do XVIII w. było wyzwolenie się baletu z kręgu tematyki mitologicznej i sięgnięcie do podań ludowych oraz tańców narodowych. Na pierwszy plan wysunęła się wyidealizowana tancerka; udział tancerza ograniczył się do roli jej partnera. Dalsze zmiany dotyczyły kostiumu i scenografii. Powiewna, muślinowa suknia sięgająca do pół łydki, trykoty i twarde baletki umożliwiające taniec na czubkach palców to strój tancerki romantycznej, obowiązujący balerinę do dziś. W scenografii tajemnicze polany leśne, wnętrza chat wiejskich i ruiny wyparły dotychczasowe konstrukcje architektoniczne utrzymane w stylu barokowym. Muzyka, komponowana przeważnie do gotowego scenariusza przez miernych kompozytorów, stanowiła jedynie akompaniament do tańca. Czołowym teoretykiem baletu romantycznego był Th. Gautier, pierwszymi zaś realizatorami jego założeń estetycznych — choreograf F. Taglioni i jego córka, Maria, wykonawczyni postaci tytułowej w balecie Sylfida (muzyka J. Schneitzhöffera), który wystawiony 1832 w Paryżu stał się manifestem nowego kierunku. Znakomitymi tancerkami epoki były również F. Elssler i C. Grisi, pierwsza Giselle w balecie A. Adama, którego premiera paryska 1841 jest uznawana za wielkie osiągnięcie baletu romantycznego. Wśród tancerzy epoki romantyzmu zasłynął J. Perrot, zwany żartobliwie męską Taglioni. Do najznakomitszych choreografów tej epoki należeli: Perrot, J. Mazilier, A. Saint-Léon. Wraz z ustąpieniem ze sceny sławnych primabalerin zmalała dotychczasowa popularność baletu; widowisko baletowe skostniałe w treści i w formie stało się znów popisem technicznym primabaleriny, tracąc stopniowo swe walory artystyczne. Od początku XIX w. na wschodzie Europy rozwijało się nowe centrum baletowe w stolicy Rosji. Dzieje baletu rosyjskiego rozpoczęły się za czasów carowej Katarzyny II. Jej następcy sprowadzali do Petersburga największe sławy europejskie, troszcząc się jednak o rozwój rodzimych artystów. Założona 1737 akademia tańca kształciła coraz wyżej kwalifikowane kadry tancerzy rosyjskich. Właściwymi jednak twórcami baletu rosyjskiego stali się, działający w 2. połowie XIX w. — Szwed Ch. Johansson i Francuz M. Petipa. Johansson, współpracując z E. Cecchettim w cesarskiej szkole baletowej, stworzył cenioną dziś wysoko rosyjską szkołę tańca i wykształcił zastępy znakomitych rosyjskich tancerzy i pedagogów. Petipa tworzył wielkie ballets-divertissements — klasyczny typ baletu o ustalonej budowie (widowisko podzielone na „numery” taneczne i pantomimiczne); kładł duży nacisk na wirtuozerię primabaleriny, muzykę zaś i scenografię ograniczał do roli akompaniamentu i tła. Niektóre z jego dzieł, jak np. balety z muzyką Czajkowskiego (Śpiąca królewna 1890, Jezioro łabędzie 1895), do dziś stanowią trzon repertuaru wielu baletów na świecie. Wśród tancerzy końca XIX i początku XX w. wybitni byli: M. Krzesińska, A. Pawłowa, T. Karsawina i W. Niżyński. Pod koniec działalności Petipy balet petersburski uległ zrutynizowaniu. Impulsem do szukania nowych dróg stały się 1905 występy znakomitej Amerykanki I. Duncan, która, odrzucając kanony techniki i stroju klasycznego, sięgnęła po wartościową muzykę, uzależniając od niej nieskrępowany żadnymi regułami ruch; jej sztuka dała początek nowemu kierunkowi tańca artystycznego, zwanego początkowo tańcem wyzwolonym, ekspresjonistycznym, obecnie tańcem modern. W ramach baletu reformy dokonał M. Fokin; postulował on związanie widowiska baletowego w dramaturgicznie zwartą całość, równorzędne traktowanie muzyki, scenografii i tańca, podporządkowanych wspólnej idei; w dziedzinie choreografii, uznając za podstawę technikę klasyczną, żądał swobody tworzenia nowych ruchów, w zależności od potrzeby chwili, przywrócenia znaczenia tańcowi męskiemu, zastąpienia tradycyjnej pantomimy wyrazistością ruchu całego ciała i włączenie w akcję corps de ballet. Postulaty Fokina znalazły swój praktyczny wyraz w programie Les Ballets Russes, zorganizowanych przez S. Diagilewa, z udziałem wybitnych tancerzy, kompozytorów i malarzy rosyjskiego młodego pokolenia. Paryska premiera Les Ballets Russes 1909 stała się początkiem renesansu baletu europejskiego. Do 1914 działalność zespołu Diagilewa była związana ze sztuką i folklorem rosyjskim, wydała wiele wspaniałych dzieł z baletem I. Strawinskiego na czele (Ognisty ptak 1910, Pietruszka 1911). W następnym okresie Les Ballets Russes w poszukiwaniu nowości ulegały coraz innym prądom nowoczesnej sztuki europejskiej; muzyka i malarstwo odgrywały niejednokrotnie większą rolę niż taniec; zmieniający się choreografowie szukali nowych ruchów w różnych gałęziach sportu, w akrobatyce, w deformacji tańca klasycznego. Po śmierci Diagilewa (1929) Les Ballets Russes rozpadły się. Działalność rozproszonych po świecie tancerzy tego zespołu (np. Le Ballet Russe de Monte Carlo) przyczyniła się jednak w dużej mierze do rozwoju baletu współczesnego. Na gruncie tradycji diagilewowskich wyrósł po 1930 znakomity angielski Sadler’s Wells Ballet (obecnie Royal Ballet), zorganizowany i kierowany przez solistkę zespołu Diagilewa, N. de Valois. Niemałe zasługi w rozwoju baletu amerykańskiego przypadły choreografom Diagilewa: Fokinowi i G. Balanchine’owi. Kierownictwo baletu opery w Paryżu od 1930 objął na długie lata S. Lifar — ostatni choreograf baletów Diagilewa. Po II wojnie światowej balet zajął poczesne miejsce w światowym życiu teatralnym., koncentrując się w 5 największych ośrodkach: Francji, Wielkiej Brytanii, Holandii, ZSRR i USA. Podstawą baletu sowieckiego był taniec klasyczny, w metodologicznym opracowaniu A. Waganowej; zachowując wzorowane na tradycji formy widowisk, balet ten poszukiwał nowej tematyki w wątkach rewolucyjnych współczesnego życia narodów sowieckich oraz w literaturze rodzimej i obcej; dużą rolę odgrywały w nim pierwiastki kultury i folkloru tanecznego ZSRR; model ten stworzony w latach 20. XX w. przez pierwsze pokolenie choreografów rosyjskich (L. Ławrowski, R. Zacharow), rozwijali i przekształcali przedstawiciele młodszej generacji (J. Grigorowicz, O. Winogradow, M. Bojarczikow). Balet sowiecki miał znaczne zasługi w kultywowaniu dzieł tradycyjnych. Tancerze prezentowali najwyższy światowy poziom wykonawczy, wielu z nich cieszyło się zasłużoną, międzynarodową sławą, począwszy od przedstawicieli najstarszego pokolenia (G. Ułanowa, O. Lepieszynska, N. Dudinska, K. Siergiejew, W. Czabukiani, J. Żdanow, W. Prieobrażenski), poprzez średnią generację (M. Plisiecka, I. Kołpakowa, J. Maksimowa, N. Biessmiertnowa, M. Liepa, W. Wasiljew, M. Ławrowski, J. Władimirow), aż do najmłodszych (N. Pawłowa, N. Ananiaszwili, W. Gordiejew, A. Bogatyriow, I. Muchamiedow, F. Ruzimatow). Od rozpadu ZSRR balet rosyjski walczy z wieloletnim artystycznym zapóźnieniem, chociaż zachował wysoki poziom wykonawczy. Najciekawszym zjawiskiem jest twórczość choreograficzna B. Ejfmana. Znacznie bardziej jest zróżnicowane oblicze współczesnego baletu na Zachodzie. Mimo imponującej różnorodności środków wyrazu (od czystego, tradycyjnego tańca klasycznego, poprzez neoklasykę, różne kombinacje klasyki z elementami innych technik, taniec modern aż do eksperymentalnych form post-modern i new dance) obserwuje się w nim postępującą uniwersalizację i zanik narodowej odrębności. W twórczości choreograficznej przeważają dzieła krótkie, komponowane do istniejącej już wartościowej muzyki wszystkich epok. Eksponuje się w nich taniec, ograniczając i upraszczając oprawę plastyczną. Wśród wybitnych twórców o światowym znaczeniu dominują artyści kilku pokoleń: począwszy od Balanchine’a, F. Ashtona, M. Graham, D. Humphreya, J. Limona, B. Cullberg, poprzez J. Cranko, J. Robbinsa, G. Tetleya, M. Béjarta, M. Cunninghama aż do H. van Manena, J. Kyliána, J. Neumeiera. W dziedzinie wykonawstwa tanecznego ustaliły się bardzo wysokie standardy techniczne; świadczą o tym liczne międzynarodowe konkursy, m.in. w Warnie (od 1964), Moskwie (od 1969), Lozannie (od 1973), Jackson (1980). Dominuje dążenie do pogłębiania i rozwijania interpretacyjnej, aktorskiej strony tańca. Powszechnym zjawiskiem stało się równoczesne kształcenie tancerzy we wszystkich podstawowych technikach. Do grona wybitnych tancerzy ostatniego półwiecza należą: A. Alonso, M. Fonteyn, C. Fracci, M. Haydée, G. Kirkland, V. Verdy, J.P. Bonnefous, P. Bortoluzzi, E. Bruhn, M. Barysznikow, W. Wiesiołłowski (pseudonim W. Lowsky), R. Nuriejew. Charakterystycznym zjawiskiem baletu na Zachodzie jest również masowa migracja tancerzy, choreografów i całych zespołów. Obserwuje się też stałą ekspansję baletu, sztuki rozwijającej się w kręgu kultury europejskiej, na tereny innych kultur (np. Chiny, Japonia) i kraje Trzeciego Świata (np. Ameryka Łacińska). Balet w Polsce był znany od czasów renesansu. Istnieją wzmianki o widowiskach tanecznych na dworze królewskim za czasów Zygmunta I Starego, Władysława IV Wazy i królów saskich. Były to jednak zespoły obce, pojawiające się u nas sporadycznie. Właściwa historia baletu polskiego rozpoczęła się dopiero w 2. połowie XVIII w., wraz z rozwojem teatru poddańczego na dworach magnackich. Z baletu poddańczego A. Tyzenhausa, zorganizowanego w Grodnie 1781, powstał zaliczany do najlepszych w Europie, zespół Tancerze Narodowi Jego Królewskiej Mości, który pod opieką Stanisława Augusta Poniatowskiego występował 1785–94 w Warszawie; jego założycielem i kierownikiem był francuski baletmistrz, F. Le Doux, choreografem — D. Curz. W zespole wyróżniali się szczególnie mężczyźni. Noverre, starając się o kierownictwo tego baletu, ofiarował królowi 1766 rękopis swego dzieła Teoria i praktyka tańca (obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego). Stały balet utworzono 1818 przy Teatrze Narodowym w Warszawie z inicjatywy L. Osińskiego, który sprowadził z Paryża choreografa L. Thierry’ego i solistę M. Piona. Już przed 1831 powstał pierwszy rodzimy balet Wesele w Ojcowie (muzyka K. Kurpiński), który na długie lata wszedł do stałego repertuaru; pojawiły się pierwsze polskie baleriny — J. Mierzyńska i A. Palczewska. Najpełniejszy jednak rozwój baletu warszawskiego rozpoczął się z chwilą przeniesienia widowisk do nowoczesnego gmachu Teatru Wielkiego. W 1832 została zorganizowana przez Piona szkoła baletowa, według wzorów opery w Paryżu. Występy M. Taglioni (1838, 1841 i 1843) zapoczątkowały balet romantyczny na scenie warszawskiej. Był to okres największej świetności baletu warszawskiego, trwający do 1874. Dobry stan finansowy teatru, znakomita scenografia A. Sacchettiego, zdyscyplinowany corps de ballet, wreszcie grono utalentowanych solistów, spośród których na pierwszy plan wybijali się: K. Turczynowiczowa, K. i A. Straussówny, H. Cholewicka, A. i A. Tarnowscy, F. Krzesiński, J. Popiel i H. Meunier, pozwoliły angażować choreografów tej miary, co F. Taglioni czy C. Blasis. W ciągu wielu lat działał utalentowany choreograf R. Turczynowicz. Najlepszą, oryginalną pozycją tych czasów był balet Pan Twardowski (muzyka A. Sonnenfeld). Zagraniczni znawcy sztuki choreograficznej zaliczali balet warszawski tej epoki do 4 najlepszych zespołów w Europie. Lata 1875–1919 były okresem upadku baletu warszawskiego, spowodowanego złym stanem finansowym teatru, odpływem tancerzy na sceny zagraniczne i brakiem jednolitego kierownictwa, mimo że nadal angażowano zagranicznych choreografów (R. Grassi, R. Cecchetti, Fokin). Jedynie warszawska szkoła baletowa pod kierunkiem J. Walczaka zachowała wysoki poziom, kształcąc tancerzy światowej sławy, jak H. Szmolcówna czy L. Wójcikowski. Po I wojnie światowej balet warszawski, kierowany przez P. Zajlicha, dźwignął się z upadku, kultywując przede wszystkim twórczość rodzimą, wśród której najwybitniejsze miejsce zajmuje nowa wersja Pana Twardowskiego (muzyka L. Różycki) i Harnasie (muzyka K. Szymanowski). Wybitny poziom artystyczny osiągnął 1937–39 Polski Balet Reprezentacyjny prowadzony przez B. Niżyńską i L. Wójcikowskiego. Po II wojnie światowej zespoły baletowe przy operach i teatrach realizują własny repertuar. Czołowe pozycje zajmują balety Teatru Wielkiego w Warszawie i Teatru Wielkiego w Łodzi. W 1954–61 pod kierunkiem E. Paplińskiego działał Polski Zespół Tańca, który opierając się na technice tańca klasycznego, wykorzystywał bogactwo tańców narodowych. Od 1973 istnieje niezależny Polski Teatr Tańca. Balet Poznański — stworzony i kierowany przez C. Drzewieckiego, od 1988 pod dyrekcją E. Wycichowskiej; zespół ten jest głównym reprezentantem modern dance w naszym kraju. Dominującą tendencją we współczesnym balecie polskim stało się dążenie do nadrobienia artystycznych opóźnień w dziedzinie współczesnego repertuaru oraz zachowanie najwartościowszego repertuaru tradycyjnego. Poważnym utrudnieniem we wprowadzaniu tej reformy są ograniczone możliwości finansowe. Nurt twórczości oryginalnej, wysnutej z tradycji narodowej, osłabł znacznie po okresie bujnego rozwoju w pierwszych latach powojennych. Wybitne osiągnięcia artystyczne są udziałem choreografów kilku pokoleń: L. Wójcikowski, F. Parnell, J. Kapliński, M. Kopiński, S. Miszczyk, E. Papliński, Z. Patkowski, W. Borkowski, Drzewiecki, W. Gruca, J. Jarzynówna-Sobczak, J. Gogół, Z. Korycki, T. Kujawa oraz młodsi: B. Konwiński, P. Śliwa, Wycichowska, E. Wesołowski. Wśród wielu utalentowanych tancerzy na czoło wysunęli się: B. Bittnerówna, A. Boniuszko, E. Głowacka, K. Gdaniec, A. Grabka, E. Jaroń, B. Kociołkowska, M. Krzyszkowska, T. Kujawa, B. Olkusznik, O. Sawicka, R. Syldorf, B. Więch, Borkowski, Drzewiecki, Gruca, Ł. Gruziel, Z. Kiliński, W. Milon, A.M. Stasiewicz, Z. Strzałkowski, S. Szymański, I. Wiśniewski, W. Wołk-Karaczewski, Wiesiołłowski, G. Wilk, S. Woźniak, A. Ziemski.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 17:03 Sting Every Little Thing She Does Is Magic
  • 17:08 Ramin Djawadi Pacific Rim
  • 17:13 John Barry You Only Live Twice - Theme
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 288, Sunday, 15 September 2019
  • 1
    Hans Zimmer
    Dunkierka
    End Titles
  • 2
    Elton John / Taron Egerton
    Rocketman
    Rocket Man
  • 3
    Henryk Kuźniak
    Vabank
    Ragtime Vabank
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic