Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

ARABSKA MUZYKA.

arabska muzyka. Artystyczna m.a. reprezentuje, obok muzyki perskiej i tureckiej, jedną z 3 wielkich tradycji muz. Bliskiego Wschodu. Rozróżnia się 2 gł. nurty m.a.: wschodni (Egipt, Liban, Syria, Irak) i zachodni (Maroko, Algieria, Tunezja). Obie tradycje mają swe korzenie w kulturze dworskiej Umajjadów i Abbasydów, chociaż muzyka Wschodu arabskiego rozwijała się też pod silnym wpływem muzyki perskiej, muzyka Zachodu zaś ukształtowała się w ścisłym powiązaniu z andaluzyjską tradycją mauretańskiej Hiszpanii. Nasza wiedza o m.a. przed islamem jest fragmentaryczna. Uprawiano gł. formy wokalne, z których najstarszymi były huda [‘pieśń karawany’] oraz nieokreślona bliżej nasb . Muzyka o lżejszym, rozrywkowym charakterze była domeną kurtyzan [kajnat ‘śpiewające dziewczęta’], przedstawianych w poezji tego okresu z instrumentami muz. (lutnia — kiran, muwattar, bęben — daff). W pierwszych wiekach islamu ośrodkiem rozwoju m.a. był Al-Hidżaz, a zwł. Mekka i Medyna. Twórcami muzyki rozrywkowej z czasem stawali się mężczyźni noszący ubiory kobiece (muchannasun ) i prowadzący rozwiązły tryb życia, co prawdopodobnie przyczyniło się do negatywnego nastawienia przedstawicieli hierarchii rel. do muzyki. W okresie Umajjadów rozpoczął się proces krystalizacji specyficznie arabskiego stylu muz.; rozwijał się profesjonalizm, powodujący oddzielenie się muzyki artyst. od muzyki lud.; znane są imiona muzyków wirtuozów, z których dwaj — Ibn Misdżah i Ibn Muhriz — cieszyli się na przeł. VII i VIII w. szczególnym uznaniem. Na okres ten przypadają początki rozwoju arabskiej teorii muzyki, pozostającej wówczas pod wpływem bizantyńskim. W czasach Abbasydów m.a. uległa silnym wpływom perskim; postępujący proces iranizacji wywołał spór wśród działających na dworze muzyków: zwolennicy dawnej tradycji arabskiej, skupieni wokół Ishaka al-Mausiliego, przeciwstawiali się tendencjom reformatorskim, popieranym przez zwolenników Ibrahima al-Mahdiego. Według Księgi Pieśni (Kitab al-aghani ) Al-Isfahaniego, pochodzącej z X w., najdoskonalszym muzykiem IX w. był Ishak al-Mausili. Rywalizował z nim słynny Zirjab, który wskutek intryg musiał opuścić Bagdad i wyjechać do Hiszpanii, gdzie założył andaluzyjską szkołę m.a. Innym wybitnym muzykiem na dworze Abbasydów był w VIII w. lutnista Zalzal, który udoskonalił lutnię arabską (ud). Wieki IX i X były okresem bujnego rozwoju arabskiej teorii muzyki, czerpiącej obficie ze spuścizny gr. antyku. Pierwszym teoretykiem z grupy tzw. scholiastów gr. był Al-Kindi. W jego traktatach są reprezentowane 2 gł. dziedziny zainteresowań teoretyków arabskich: kosmologia i mat. analiza interwałów i skal. Najwybitniejszym traktatem podejmującym problematykę kosmologiczną jest dzieło Braci Czystości (Ichwan as-Safa) z X w. Na teorii gr. oparli również swe prace: Al-Farabi, uważany za najwybitniejszego z teoretyków tego okresu, autor obszernej i dogłębnej Wielkiej księgi muzyki (Kitab al-musika al-kabir ), a także Awicenna i jego uczeń — Ibn Zajla. Z okresu od poł. XI do poł. XIII w. nie są znane żadne ważne prace teoret.; rekonstrukcja procesu rozwojowego m.a. nie jest więc w pełni możliwa. Jest jednak prawdopodobne, że w okresie tym nastąpiła ostateczna integracja tradycji arabskiej i perskiej. Znaczenie przełomowe w rozwoju arabskiej teorii muzyki miały prace Safi ad-Dina, działającego w XIII w., uważanego za twórcę szkoły systematyków. Innymi przedstawicielami tej szkoły byli: Kutb ad-Din, Al-Laziki i Abd al-Kadir. Największą zasługą tej szkoły było wprowadzenie nowej systematyki skal arabskich (z podziałem oktawy na 17 części). Dostępne źródła wskazują, że od XIII do XV w. teoret. refleksja była zdominowana w świecie arabskim przez osiągnięcia szkoły systematyków; rozwijała się praktyka muz., wzbogaciły się środki ekspresji artyst. (dotyczy to również okresu ottomańskiego: XVI–pocz. XX w.); jednakże nieliczne źródła arabskie z tego okresu nie pozwalają traktować m.a. jako zjawiska odrębnego od muzyki tureckiej, która sama zresztą była oparta na wcześniejszej tradycji arabskiej i perskiej. Teoretycznym przybliżeniem systemu dźwiękowego we współcz. artystycznej m.a. jest oktawa podzielona na 24 interwały równe 1/4 tonu, tj. ok. 50 centów; podstawę kształtowania melodii stanowi system skal modalnych, zw. makamatami ( makam). Każda skala modalna dzieli się na mniejsze jednostki — adżnas (gatunki), porównywalne do tetra- lub pentachordu. Nie istnieje kompletna lista makamatów (R. d’Erlanger podaje 119 skal). Rytm w m.a. jest ujęty w system modeli; model rytmiczny (daur — cykl) to następstwo jakościowo zróżnicowanych uderzeń lub akcentów (nakarat ), powtarzających się w przebiegu utworu. Główną formą artystycznej m.a. jest nauba lub wasla, tj. zbiór utworów wykonywanych jako całość (rodzaj suity). Istnieją 2 gł. typy nauby : wschodnia, wykonywana gł. w Egipcie i Syrii, oraz andaluzyjska, w 3 odmianach: marokańskiej, algierskiej i tunezyjskiej. Nauba wschodnia składa się z 8 gł. części, uporządkowanych wg ściśle określonego schematu; każda z części wykazuje dalsze wewn. podziały tak, że całość stanowi bardzo skomplikowaną konstrukcję. Nauba marokańska jest gł. 5-częściowym cyklem pieśni (każda część oparta na innym modelu rytmicznym); nauba algierska składa się z 9 części, w których skład wchodzą różne formy wokalne, instrumentalne i mieszane; nauba tunezyjska jest 10-częściowa. Pod koniec XIX w. m.a. zaczęła ulegać silnym wpływom eur.; tworzono konserwatoria i szkoły muz., w których wykładano muzykę zarówno klasyczną arabską, jak i europejską. Kompozytorzy poszukiwali nowych technik opartych na muzyce tradycyjnej, lecz wykorzystujących elementy eur. języka muzycznego. Podwaliny nowej, zeuropeizowanej m.a. stworzyli tacy kompozytorzy egipscy, jak: Sajjid Darwisz, Muhammad Abd al-Wahhab i Farid al-Atrasz. Po II wojnie świat. kierunek ten kontynuowali: Jusef Greiss, autor m.in. poematu symfonicznego Misr (Egipt) i Symfonii nr 2 „Folklorique”, oraz Abu Bakr Chajrat, autor Suite folklorique na orkiestrę i Poem pour piano f-moll op. 18. Kolejne pokolenie współcz. kompozytorów arabskich (wywodzących się gł. z Egiptu) reprezentują: Muhammad asz-Szudża, Abd al-Hamid, Abd ar-Rahman, Ibrahim Hadżdżadż, Ali Isma’il, Aziz al-Szawan, Gamal Abd ar-Rahim i in.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • Notowanie: 286, Sunday, 23 June 2019
  • 1
    Daniel Bloom / Leszek...
    Słodki koniec dnia
    Poetessa
  • 2
    Elton John
    Król lew
    Can You Feel The Love Tonight
  • 3
    Lady Gaga / Bradley Cooper
    Narodziny gwiazdy
    Shallow
  • Zobacz całe notowanie »
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Polityka Cookies. Prywatność. Copyright © 2019 RMF Classic