RMF Classic

O kompozytorze

Feliks Mendelssohn był jednym z kompozytorów najhojniej obdarzonych talentem przez naturę. Już jako nastolatek tworzył dojrzałe, oryginalne dzieła. Był także wirtuozem skrzypiec i fortepianu, próbował swych sił jako poeta, znany był jako poliglota i doskonały pływak. Nadążał za pionierami swoich czasów, fascynacje filozofią umacniał dogłębną lekturą współczesnych mu myślicieli niemieckich. Mendelssohn wchodził całym sobą w to, co na dłuższy czas było w stanie przykuć jego uwagę. Spośród wszystkich tych rzeczy, muzyka pochłonęła go w największym stopniu. Beethoven odnotował w jednym ze swoich zeszytów konwersacyjnych wieczór w 1821 r., kiedy miał okazję słuchać młodego pianisty. „Mendelssohn – dwunastolatek dopiero, dobrze się zapowiada”. Nie ulega wątpliwości, że w swoim czasie kompozytor ten był postrzegany jako następca Mozarta. Mendelssohn wykorzystał styl klasyczny swoich wielkich poprzedników, by w połączeniu z nowością brzmienia romantycznego stworzyć muzykę, która pomimo osadzenia w tradycji, jest w ogromnym stopniu nowatorska. Był również pierwszym znaczącym dyrygentem doby romantyzmu – wszystkie późniejsze wizje zarządzania orkiestrą i planowania repertuarów koncertowych mają swój początek w działaniach Mendelssohna. On był też pierwszym, który odważył się wykonywać nie tylko muzykę aktualną, lecz także twórców dawniejszych. Nadludzko utalentowanemu, wszechstronnemu artyście zwykła ludzka kondycja nie była w stanie dotrzymać kroku. Był nadwrażliwym człowiekiem, który starał się zachować równowagę, kładąc na przeciwnej szali wobec przebogatego życia zawodowego swoje skromne i ciche życie prywatne. Kiedy królowa Wiktoria dowiedziała się o przedwczesnej śmierci Mendelssohna, wyraziła swój żal słowami: „Jesteśmy wstrząśnięci, zaskoczeni i przejęci, czytając w gazetach, że zmarł właśnie Feliks Mendelssohn, największy geniusz muzyczny od czasów Mozarta, a do tego przemiły człowiek”.

O utworach

W lipcu 1838 r. Mendelssohn poinformował Ferdynanda Davida, swojego przyjaciela i mentora: „Mam w planach napisanie koncertu skrzypcowego specjalnie dla ciebie. Początek w tonacji e-moll chodzi za mną od miesięcy”. Prace jednak się opóźniały. Rok później Mendelssohn narzekał: „Zadanie wcale nie jest takie proste. Prosisz, żeby był brillant, ale czy taka osoba jak ja, potrafi to napisać?” Mendelssohn poznał Davida w 1836 i, zachwycony, zabrał się do pracy, słuchając próśb adresata utworu. Spełnianie poleceń zajęło mu kolejne pięć lat. W końcu utwór został ukończony. Tym razem, wyjątkowo olśniewający efekt nie był przebłyskiem natchnienia, a długotrwałym procesem, wynikiem żmudnej pracy. Zaledwie siedemnastoletni młodzieniec jest też autorem dzieła do dziś uchodzącego za arcydzieło. Nic nie wskazuje na niedługie doświadczenie kompozytora – bogactwo melodii, oryginalna faktura, jakie spotykamy w uwerturze do Snu nocy letniej stanowią przykład jednego z największych arcydzieł. Przyjaciel, Ignacy Moscheles, podsumował: „Ten wielki, choć nadal bardzo młody geniusz znów wykonał ogromny krok naprzód”. Miał rację, echa tej kompozycji pobrzmiewają w dziełach takich kompozytorów jak Berlioz, Saint-Saens, Wagner, Borodin czy Sullivan. Spadek popularności Mendelssohna w późniejszym czasie można tłumaczyć osłabieniem sil twórczych w ostatnich latach życia. W 1842 r. skomponował jednak serię miniatur uzupełniających napisaną szesnaście lat wcześniej uwerturę. Najlepsze z nich to Intermezzo, Scherzo, Nokturn i Marsz weselny.

O muzyce

Mendelssohn dokonał swej rewolucji w sposób nader delikatny. W czasach, gdy Ferenc Liszt i Fryderyk Chopin przedefiniowywali zadania pianistyki, a Robert Schumann syntetyzował słowo i dźwięk w sposób dotychczas trudny do wyobrażenia, kiedy Hector Berlioz opracowywał nowe zasady kompozycji, a Giuseppe Verdi i Richard Wagner kreowali nowe standardy operowe, Mendelssohn przeobrażał puste dotąd formy symfonii, koncertu i kwartetu smyczkowego w pełne magii i mieniące się różnymi odcieniami emocji pełnokrwiste opowieści. Był mistrzem we wszystkich formach i gatunkach, za które się zabrał. Jego geniusz objawił się już w bardzo młodym wieku wraz z uwerturą do Snu nocy letniej i oktecie na smyczki, torując drogę kolejnym świetnie zinstrumentowanym i przepełnionym liryzmem arcydziełom muzyki kameralnej czy orkiestrowej. Wspomnijmy choćby uwerturę Hebrydy, symfonie Szkocką czy Włoską bądź cykl sześciu kwartetów smyczkowych. Tworzył także sonaty, fantazje, preludia i fugi, jak i mnóstwo utworów fortepianowych ze sztandarowym cyklem zatytułowanym Pieśni bez słów. Napisał ponad 100 pieśni solowych i duetów, dzieła chóralne (m.in. oratorium Eliasz, przez długie lata bardziej popularne i częściej wykonywane niż Mesjasz Jerzego Fryderyka Haendla). Niektórzy kompozytorzy zdradzają się w swej muzyce, piszą tak, że długotrwały wysiłek twórczy przebija z konstrukcji dzieła. Mendelssohn nie zaliczał się do tej grupy. Inwencja spadała na niego nagle, tworzył szybko i z pasją, pochłonięty pracą bez reszty. Tak ogromny wysiłek podporządkowujący siły i zdrowie Mendelssohna sztuce stał się znakiem szczególnym jego całego niezwykle krótkiego życia. Można powiedzieć, że szał twórczy zdominował ostatecznie całego artystę.

Feliks Mendelssohn

Koncert skrzypcowy, Sen nocy letniej

Tracklista

Koncert skrzypcowy e-moll op. 64
1. Allegro molto appasionato 12.08
2. Andante 7.20
3. Allegro non troppo – Allegro molto vivace 6.11
Kyung Wha Chung, skrzypce
Montreal Symphony Orchestra
Charles Dutoit, dyrygent
4. Uwertura do Snu nocy letniej op. 61 12.08
Sen nocy letniej op. 61
5. I Scherzo 5.09
6. II L’istesso tempo 1.31
7. III Pieśń z refrenem: You spotted snakes 3.53
8. V Intermezzo 2.07
9. VII Nokturn 6.21
10. IX Marsz weselny 4.08
11. X a Prolog 0.14
12. X b Marsz żałobny 1.04
13. XI Taniec clownów 1.27
14. Finał: „Through this house”* 4.34
* z Arleen Auger, Ann Murray, The Ambrosian Singers
Philharmonia Orchestra
Sir Neville Marriner, dyrygent