Encyklopedia muzyki RMF Classic

Początkowa litera hasła w Encyklopedii:

POLSKI ŚPIEWNIK NARODOWY

polski śpiewnik narodowy, historycznie narastający zespół (kanon) pieśni powszechnych wszystkich odmian, znanych na terenie całej Polski co najmniej 50 lat. Zakres znaczeniowy Jeśli przyjąć, że „kanonem literackim” jest zespół tekstów tworzących klasyczne pozycje danej literatury nar., to „śpiewnik narodowy” jest jego odpowiednikiem na gruncie pieśniarskim. A zatem p.ś.n. tworzy kanon pol. pieśni stanowiących pozycje klasyczne w ogólnonar. obiegu. Do p.ś.n. zwyczajowo zaliczano dotąd pieśni o wydźwięku patriotycznym, związane z ważnymi dla historii Polski wydarzeniami (np. Bogurodzica nazwana przez J. Długosza we fragmencie Roczników, czyli Kronik sławnego Królestwa Polskiego dotyczącym bitwy pod Grunwaldem patrium carmen pieśń ojczysta ) lub podtrzymujące tożsamość nar., jak np. pieśni hymniczne (Mazurek Dąbrowskiego, Boże, coś Polskę czy Rota ). Współcześnie pojęcie p.ś.n. ma szerszy zakres znaczeniowy i obejmuje wszystkie odmiany pieśni występujących w pol. śpiewie powszechnym, które przez wieki budowały kulturę i tożsamość nar.: w różnych warstwach społ. w poszczególnych okresach historycznych (np. pieśni rycerskie, potem żołnierskie), na różnych etapach życia Polaka (np. pieśni dziecięce, harcerskie), w różnych sytuacjach kształtujących poczucie wspólnoty (pieśni religijne, świeckie — np. śpiewane w kręgu rodzinnym kolędy czy śpiewane podczas wspólnych polowań pieśni myśliwskie). Funkcja pieśni jako swoistego komunikatu tożsamości nar. jest niebagatelna w rozwoju całej, tysiącletniej kultury pol., a zbiór takich utworów — pozostających w powszechnej pamięci narodu dłużej niż pół wieku — tworzy p.ś.n., który nie tylko stanowi muzealny zabytek, lecz najczęściej wiąże się też z żywym wykonawstwem tych pieśni. Zwierciadło polskich dziejów Istnieje wiele przesłanek wpływających na to, iż możemy mówić o p.ś.n. jako zbiorowym komunikacie przynależności wspólnotowej: od rodzinnej po narodową. Pieśń z p.ś.n. jest kronikarzem i słowno-muz. zwierciadłem pol. dziejów. A nawet więcej: jest czułym sejsmografem tych dziejów, bowiem dzięki śpiewanej formie może też rejestrować i przekazywać stany emocjonalne. Pieśń powszechna to najczęściej używany środek wyrażania uczuć i emocji zbiorowych; jest również łącznikiem pokoleń i jednym z najważniejszych symboli nar. tożsamości. Anonimowo tworzona pol. pieśń lud., przekazywana przez blisko tysiąc lat jedynie w formie ustnej, systematycznie badana i zapisywana dopiero od XIX w. — jawi się nam dzisiaj jako bezcenny skarb nie tylko muzyki pol., ale i całej naszej kultury. Na niej opierała się cała pol. muzyka lud., bowiem melodie instrumentalne czy tańce wywodziły się na ogół z pieśni, z pierwowzorów śpiewanych i klaskanych w rytm śpiewu. Ze względu na położenie geogr. Polski, rodzima pieśń lud. rozwijała się na skrzyżowaniu gł. szlaków handlowych Europy. Zaowocowało to wyjątkowym bogactwem jej struktury (zwłaszcza w zakresie rytmiki). Do p.ś.n. weszły też pieśni nieludowe, profesjonalne, stworzone przez najwybitniejszych kompozytorów pol., takich jak np. Mikołaj z Krakowa, Wacław z Szamotuł, M. Gomółka, K. Kurpiński, F. Chopin, S. Moniuszko, Z. Noskowski czy F. Nowowiejski. Powszechnie śpiewane były (i są nadal) pieśni z tekstami czołowych poetów pol., np.: Władysława z Gielniowa, J. Kochanowskiego, I. Krasickiego, F. Karpińskiego, F. Bohomolca, A. Mickiewicza, W. Pola, T. Lenartowicza, K. Ujejskiego, M. Konopnickiej. Specyfiką p.ś.n. jest to, że nasze dramatyczne dzieje oraz charakter nar. Polaków i ich religijność sprawiły, iż doszło do szczególnego połączenia, przemieszania się i wspólnego przenikania pieśni rel. i patriotycznych. Wiele hymnów, pieśni rycerskich czy żołnierskich — dominujących w pol. repertuarze śpiewów nar. — powstawało w formie modlitwy do Boga lub Matki Boskiej, nazywanej też w pieśniach Królową Polski. I odwrotnie: zdarzało się, że pieśni rel., śpiewane początkowo tylko w kościołach, podczas licznych wojen i powstań nar. wychodziły poza świątynie i w żołnierskiej potrzebie krzepiły serca podczas walki lub były śpiewane np. podczas demonstracjach ulicznych. W Polsce bardzo ważną funkcję w śpiewie rodzinnym i rel. (a co za tym idzie i nar.) pełnią kolędy. Można powiedzieć, że tradycja kolędowania przy rodzinnym stole i wewnętrzna siła symboliki kolęd daleko wykraczają poza samo śpiewanie, poza ich teksty i melodie, nawet poza stół wigilijny i Boże Narodzenie. Kolęda jest dla wszystkich Polaków (również i ateistów) symbolem poczucia nar., niezwykle silnym i pełnym emocjonalnej treści. Klasyfikacja W p.ś.n. pod względem t r e ś c i (i pełnionej funkcji społ.) możemy wyróżnić wśród pieśni świeckich: patriotyczne (hymniczne, np. Mazurek Dąbrowskiego, ojczyźniane, np. Cześć polskiej ziemi, cześć ), rodzinne (weselne, np. Oj, chmielu, chmielu, miłosne i zalotne, np. Chciało się Zosi jagódek, dziecięce, np. Koci, koci w łapki ), okolicznościowe (powstańcze, np. Warszawianka, rewolucyjne, np. Gdy naród do boju, egzystencjalne, np. O gwiazdeczko, biesiadne, np. Pije Kuba do Jakuba ) oraz zawodowe (rycerskie, żołnierskie, np. Idzie żołnierz borem, lasem, pasterskie, np. Cypryjskie gąsięta, myśliwskie, np. Pojedziemy na łów, rolnicze, np. Trojak — Zasiali górale, robotnicze, np. Śmiało podnieśmy sztandar nasz w górę, proletariackie, np. Czerwony sztandar, flisackie, np. Hej ty Wisło, modra rzeko, żeglarskie, np. Hej, żeglujże, żeglarzu, kołowrotkowe, np. Prząśniczka, dworskie, np. Pieśń o weselu króla Zygmunta Wtórego, dziadowskie, np. Dawniej królowa w dziadzie się kochała, łotrowskie, złodziejskie, np. Ballada o Felku Zdankiewiczu, więzienne, np. Mazur kajdaniarski ). Wśród pieśni religijnych możemy wyróżnić: liturgiczne (mszalne, np. Kto się w opiekę, pozamszalne, np. Święty Boże ) oraz pozaliturgiczne — eucharystyczne (Upadnij na kolana ), adwentowe (Boże wieczny ), pasyjno-pokutne (Żołtarz Jezusów ), Wielkanocne (Wstał Pan Chrystus ), Bożonarodzeniowe (Anioł pasterzom mówił ), Maryjne (Bogurodzica ). Pod względem f o r m y w p.ś.n. możemy wyróżnić 4 podstawowe grupy: 1. utwory epickie — śpiew historyczny (Jadwiga królowa polska ), legenda o świętych (Chwała Tobie Gospodynie ), epos bohaterski (Pieśni Kalliopy Słowieńskiej ), pieśń nowiniarska (Pani pana zabiła ). 2. utwory epicko-liryczne — ballada (Cztery córy ), duma (Duma ukrainna ) i sielanka (Laura i Filon ). 3. utwory liryczne — hymn (Gaude, mater Polonia ), psalm (Nieście chwałę mocarze ), chorał (Chorał, incipit „Z dymem pożarów”), madrygał (Aleć nade mną Wenus ), alba (Kiedy ranne wstają zorze ), hejnał (Pobudka ), serenada (Pieśń wieczorna ), oda inwokacyjna — apel (Piosenka o nieznanym żołnierzu ), oda pochwalna — apologia (Piękna nasza Polska cała ), oda błagalna — deprekacja (Boże, coś Polskę ), oda przysięgowa — rota (Rota ), oda pożegnalna — egredior (Upływa szybko życie ), elegia (Czerwone maki na Monte Cassino ), dumka (Hej, sokoły ), dialog liryczny (Ty pójdziesz górą ), kolęda (Lulajże Jezuniu ), kołysanka (Uśnijże mi, uśnij ), marsz (Marsz Mokotowa ), pastorałka religijno-moralna (Wśród nocnej ciszy ), pastorałka dziecięca (Kaczka pstra ), bajka (Był sobie król ), bajka-śpiewanka (Maliny ), toast — anakreontyk (Kurdesz ) i erotyk (Moja pieszczotka ). 4. utwory archaiczne (Oj, lelum, łado! ). Dzieje Poszczególne okresy historyczne wpisywały do p.ś.n. repertuar charakterystyczny dla danej epoki. Średniowiecze pozostawiło stosunkowo najmniej informacji o pieśniach. Kilka znamy z ówczesnych (lub późniejszych) zapisów, o pozostałych wiemy z przekazów pośrednich (kroniki, dokumenty kościelne, etc.). Wśród śpiewów świeckich, powszechne były pieśni towarszyszące świętom związanym z cyklem wegetatywnym (np. sobótka), świętom rodzinnym (narodziny, wesela, pogrzeby), a także pieśni związane z pracą (pasterskie, myśliwskie, wojenne) oraz zabawą (biesiadne). Na podstawie budowy pieśni i przekazów hist., można przyjąć, że najstarszą znaną pieśnią pol., pochodzącą z ok. X w. i wywodzącą się z czasów przedchrześcijańskich jest Oj, chmielu, chmielu, a nieco późniejszą Oj lelum, łado (X–XI w.?), w której na pradawne zawołanie kultowe nakładały się z wiekami nowe, chrześcijańskie treści. Z pieśni rel. w p.ś.n. przetrwały przede wszystkim dwie pieśni pełniące też funkcję hymnu król. — Gaude, mater Polonia z poł. XIII w. oraz Bogurodzica (przeł. XIII i XIV w.). W p.ś.n. ostała się także najstarsza znana kolęda pol. Zdrow bądź, Krolu Anjelski (zapis z 1424) oraz najstarsza pol. pieśń pasyjna Żołtarz Jezusów (1488), której twórcą był kompozytor i poeta bł. Władysław z Gielniowa Odeodzenie i barok. W odrodzeniu pieśni powszechne coraz częściej korzystały z języka rodzimego, który stopniowo zastępował łacinę (również w pieśni rel.). Najważniejszym dziełem pieśniarskim tego okresu był zbiór 150 pieśni Melodie na Psałterz polski (1580) skomponowanych przez M. Gomółkę do Psałterza Dawidów J. Kochanowskiego. Piękna polszczyzna J. Kochanowskiego i kunsztowne, często sięgające do pol. muzyki lud. i tańców melodie M. Gomółki uczyniły z Melodii na Psałterz polski pierwszy w historii śpiewnik pol., będący zbiorem pieśni do powszechnego śpiewania. Odrodzenie wzbogaciło też p.ś.n. o pieśń Modlitwa za Rzecz Pospolitą naszą i za Króla (1559), przez wielu historyków określaną mianem „pierwszego pol. hymnu państwowego”; w hymnicznej formie utożsamia ona króla z państwem i narodem; jej tekst napisał protestancki poeta A. Trzecieski, muzykę prawdopodobnie współpracujący z Trzecieskim najwybitniejszy pol. kompozytor renes. Wacław z Szamotuł. Z XVI w. pochodzi też m.in. najstarsza, wśród do dziś śpiewanych, kolęda Anioł pasterzom mówił oraz prawdopodobnie piosenka dziecięca Koci, koci w łapki i piosenka-zabawa Jawor, jawor . Barok wniósł do p.ś.n. przede wszystkim śpiewane do dziś kolędy (np. Przybieżeli do Betlejem czy Przy onej górze ) zawarte w zbiorze Jana Żabczyca Symfonie anielskie, albo Kolęda (1630) oraz pieśni myśliwskie (Siedzi sobie zając pod miedzą, Pojedziemy na łów ). Oświecenie. Oświecenie wzbogaciło p.ś.n. przede wszystkim o dwa ważne hymny (Mazurek Dąbrowskiego oraz Hymn do miłości ojczyzny ), pieśni związane z Konstytucją 3 maja (Polonez Trzeciego Maja ), wiele popularnych do dziś kolęd (Lulajże Jezuniu, Bóg się rodzi czy Jezus malusieńki ) i in pieśni rel. (Kiedy ranne wstają zorze ), a także biesiadnych (Kurdesz, Pije Kuba do Jakuba ) i sielanek (Laura i Filon, Chciało się Zosi jagódek ). Wiek XIX przyniósł nowe pieśni hymniczne (Boże, coś Polskę, Warszawianka, Chorał, incipit „Z dymem pożarów”, Marsz, marsz Polonia, które po 1918 kandydowały do miana hymnu państw.), wiele pieśni związanych z pol. zrywami powstańczymi (Tam na błoniu, Bywaj, dziewczę, zdrowe, Grzmią pod Stoczkiem armaty, Marsz Mierosławskiego, incipit „Do broni, ludy…”, Gdy naród do boju, Pieśń strzelców, Pobudka, Marsz żuawów ), wiele pieśni rel., które — śpiewane powszechnie podczas powstań nar. — weszły do repertuaru patriotycznego (Z dawna Polski Tyś Królową, Nie opuszczaj nas ), a także najpopularniejszą piosenkę pol. Wlazł kotek na płotek . W tym stuleciu powstały też dwa ważne dla umacniania poczucia tożsamości nar. śpiewniki: S. Moniuszki Śpiewnik domowy (ok. 300 pieśni do słów różnych poetów wyd. w 12 zeszytach od 1844) oraz Z. Noskowskiego Śpiewnik dla dzieci (1890) zawierający 50 piosenek z tekstami M. Konopnickiej (także autorki tekstu hymnicznej Roty F. Nowowiejskiego z 1910). Wiek XX. W 1. poł. XX wieku p.ś.n. został wzbogacony przede wszystkim o wspomnianą już Rotę i pieśni żołnierskie z obu wojen światowych. Od legionowych (Pierwsza kadrowa 1914, Przybyli ułani, Warczą karabiny, Pieśń o wodzu miłym — wszystkie 1915, My Pierwsza Brygada 1917 i Piechota 1918), przez pieśni z powstań śląskich 1919–21 (Już zachodzi czerwone słoneczko ), po partyzanckie (Dziś do ciebie przyjść nie mogę, przeł. 1942 i 1943), żołnierskie (Oka 1943, Czerwone maki na Monte Cassino 1944) i powstańcze (Marsz Mokotowa 1944). Badania nad p.ś.n. zainicjowały prace zmierzające do stworzenia nowej dyscypliny nauk. — pieśnioznawstwa.

Encyklopedia muzyki PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN

Popularne hasła w Encyklopedii:

  • 10:24 Aram Chaczaturian Waltz ze suity baletowej Masquerade
  • 10:28 Lalo Schifrin La Cumparsita
  • 10:30 Shirley Bassey Diamonds Are Forever
  • zobacz cały repertuar »
  • Notowanie: 122, Sunday, 19 October 2014
  • 1
    David Arnold / Chris Cornell
    Casino Royal
    You Know My Name
  • 2
    Michał Lorenc
    Bandyta
    Taniec Eleny
  • 3
    Hans Zimmer
    Incepcja
    Time
  • Zobacz całe notowanie »
Październik 2014
- - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Copyright © 2014 RMF Classic